Birtist í Morgunblaðinu 12. janúar 2004
Undanfarnar vikur hafa farið fram miklar umræður í fjölmiðlum og manna á meðal um eignarhald á fjölmiðlum hér á landi og vaxandi merki hringamyndunar á ýmsum sviðum viðskiptalífsins. Hér er í raun um tvö aðskilin mál að ræða, en í opinberri umræðu hafa þau tengst með ýmsum hætti, ekki síst vegna þess að ein öflugasta fyrirtækjasamstæða landsins hefur á skömmum tíma náð yfirráðum yfir tveimur af þremur dagblöðum í landinu og stefnir að því að eignast ráðandi hlut í langstærsta einkafyrirtækinu á sviði útvarps- og sjónvarpsrekstrar.

Þá hefur það einnig tengt þessi mál í umræðunni að Davíð Oddsson forsætisráðherra hefur með stuttu millibili lýst áhyggjum af þessari samþjöppun á fjölmiðlamarkaðinum annars vegar og af hringamyndun í viðskiptalífinu hins vegar. Hefur þetta orðið til þess að ýmsir pólitískir andstæðingar forsætisráðherra hafa reynt að persónugera þessa umræðu meira en góðu hófi gegnir en að sama skapi sneitt hjá málefnalegri umræðu um þau sjónarmið sem hann hefur sett fram. Slík nálgun er auðvitað ekkert nýmæli í pólitískri umræðu á Íslandi en auðveldar fólki ekki að átta sig á aðalatriðum málsins, skilgreina vandann og leita leiða til úrbóta verði þess talin þörf.

Umræða og lagasetning

Ásgeir Friðgeirsson, varaþingmaður Samfylkingarinnar, vék að þessum málum í grein hér í Morgunblaðinu sl. miðvikudag. Hann gerir í upphafi máls síns grein fyrir þeirri þróun sem átt hefur sér stað að undanförnu og fellst á að tilefni til umræðu um samþjöppun eignarhalds fyrirtækja sé nú, líkt og áður, ærið. Þá segir Ásgeir að í samfélagi sem byggi skipan atvinnulífsins á lögmálum hins frjálsa markaðar sé mikill munur á tilefni til umræðu og tilefni til lagasetningar. Þetta er að sjálfsögðu réttmæt ábending enda felur lagasetning alls ekki alltaf í sér lausn á vandamálum, sem upp kunna að koma í samfélaginu. Umræður um fákeppni, hringamyndun og samþjöppun þurfa því ekki óhjákvæmilega að enda með lagasetningu, hvort sem fjallað er um fjölmiðlamarkaðinn eða viðskiptalífið almennt. Hugmyndir um breytta löggjöf eru hins vegar auðvitað mikilvægt innlegg í umræðurnar og ef aðstæður gefa tilefni til lagasetningar af einhverju tagi geta stjórnmálamenn ekki vikið sér undan því að taka á málum með þeim hætti.

Eðlileg varfærnissjónarmið

Ásgeir Friðgeirsson nefnir réttilega í grein sinni, að áður en til lagasetningar komi þurfi að meta ýmsa þætti og tilefni lagasetningarinnar verði að vera skýrt. Hann orðar það svo, að fyrir hendi þurfi að vera skýr dæmi um nýjar hringamyndanir, að fullreynt sé að markaðurinn leiðrétti sig ekki sjálfur og að fullkannað verði að vera að eftirlitsstofnanir geti ekki reist nauðsynlega skjólveggi. Þetta eru allt sjónarmið sem rétt er að hafa í huga, jafnvel þótt efast megi um að hringamyndun verði endilega að vera ný til að nauðsynlegt sé að bregðast við henni og að mat manna getur verið mismunandi varðandi það hvort eitthvað er fullreynt eða fullkannað.

Loks má taka undir með Ásgeiri, að öll löggjöf sem varðar atvinnulífið á eðli máls samkvæmt að vera almenn en ekki sértæk. Hins vegar verður að leiðrétta þann misskilning sem birtist í grein hans, að löggjöf geti ekki verið almenn þótt hún takmarki aðeins umsvif eins eða fárra aðila á þeirri stundu sem hún er sett. Sú staða kann að vera uppi að aðeins einn eða fáir séu í þeirri aðstöðu að löggjöfin snerti þá með beinum hætti við ríkjandi aðstæður, en almennu reglurnar eiga þá að sjálfsögðu einnig við um aðra þá aðila, sem síðar kunna að komast í sambærilega stöðu. Fáir gerðu til dæmis athugasemdir við það á sínum tíma, að þak væri með lögum sett á hámarkskvótaeign einstakra aðila, jafnvel þótt ljóst væri við þáverandi aðstæður að reglan setti fyrst og fremst takmörk við stækkun eins eða tveggja fyrirtækja, sem aukið höfðu hratt við kvótaeign sína á skömmum tíma.

Fallið í persónulega pyttinn

Eins og ljóst er af framansögðu má taka undir ýmis sjónarmið sem Ásgeir Friðgeirsson reifar í blaðagrein sinni. Það rýrir þó gildi greinarinnar að hann getur ekki stillt sig um að verja stórum hluta hennar í árásir á forsætisráðherra og dylgjur um að það eina sem fyrir honum vaki sé að beita löggjöf til að ná sér niður á meintum óvildarmönnum sínum. Með þessu er Ásgeir að taka undir söng, sem ýmsir samherjar hans í stjórnarandstöðu hafa sungið á undanförnum vikum og er síst til þess fallinn að beina umræðunni í árangursríkan farveg.

Málin í eðlilegum farvegi

Eins og áður er getið nefnir Ásgeir Friðgeirsson ákveðna þætti sem verði að skoða áður en til lagasetningar er gripið vegna hringamyndunar og samþjöppunar á fjölmiðlamarkaði. Í því sambandi er rétt að minna á, að á vegum ríkisstjórnarinnar er hafin eðlileg undirbúningsvinna. Fyrrverandi menntamálaráðherra skipaði fyrir jólin nefnd, sem hefur það hlutverk að skoða hugsanlega lagasetningu sem snertir fjölmiðlamarkaðinn. Viðskiptaráðherra hefur einnig boðað skipun nefndar, sem meðal annars á að hafa það hlutverk að meta stöðuna og kanna hugsanleg viðbrögð við samþjöppun og hringamyndun í viðskiptalífinu. Viðkomandi ráðherrar hafa beint umræðum um þessi mál í eðlilegan farveg, sem kann að leiða til lagabreytinga. Engum dylst hins vegar að slík lagasetning er afar vandmeðfarin. Ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir hafa á umliðnum árum barist fyrir því að auka viðskiptafrelsi og svigrúm atvinnulífsins á sem flestum sviðum. Sú stefnumörkun hefur skilað landsmönnum öllum bættri afkomu og auknum tækifærum. Enginn vill fórna þeim árangri. Allar reglur, sem takmarkað geta svigrúm fyrirtækja, hljóta því að verða skoðaðar út frá því varfærnissjónarmiði, að þær setji ekki eðlilegum umsvifum einkaaðila óhæfilega miklar skorður. Viðskiptafrelsið er meginreglan sem ganga verður út frá en þar með er auðvitað ekki sagt að engar almennar leikreglur eigi að gilda.