Birtist í Morgunblaðinu 26. janúar 2004
Undanfarnar vikur hafa farið fram í fjölmiðlum talsverðar umræður um meint vanhæfi Péturs Blöndal til að sitja og/eða stýra fundi í efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis hinn 12. þessa mánaðar, þar sem ætlunin var að fjalla um stöðu sparisjóðanna í landinu. Þessar umræður hafa á köflum verið afar villandi enda hafa ýmsir orðið til þess að blanda saman umfjöllun um efnisatriði málsins og formhlið þess. Hefur þetta einkum komið fram í málflutningi þingmanna Samfylkingarinnar, sem sumir virðast hafa meiri áhuga á því að koma pólitísku höggi á Pétur heldur en að fjalla efnislega um þessi mál.

Tilefni umræðunnar

Rétt er að rifja upp að til þessa fundar í nefndinni var boðað að ósk Ögmundar Jónassonar í þeim tilgangi að afla upplýsinga um fyrirhugaða sölu SPRON til KB banka og hugsanleg áhrif þeirra aðgerða á stöðu sparisjóðanna í landinu. Í því skyni voru boðaðir til fundarins fulltrúar ýmissa opinberra aðila, samtaka og sparisjóða. Ekki lágu fyrir fundinum nein þingmál, sem taka þurfti afstöðu til. Jafnframt var ljóst að efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis hafði hvorki á þessum fundi né síðar neinu hlutverki að gegna í sambandi við túlkun gildandi laga um sparisjóðina eða við að skera úr um lögmæti fyrirætlana stjórnenda SPRON í þessu máli. Þegar af þessum ástæðum var ljóst að allur málflutningur um vanhæfi formannsins var vægast sagt afar langsóttur.

Alþingi fer ekki með úrskurðarvald

Í umræðum um þessi mál hefur mikið verið vitnað til hæfisreglna stjórnsýslulaga og hafa ýmsir talið rétt að beita þeim í þessu máli. Slíkt er auðvitað á misskilningi byggt. Alþingi er samkvæmt stjórnskipan okkar ekki hluti af stjórnsýslunni og ótvírætt er að stjórnsýslulögin gilda ekki um starfsemi þingsins. Stjórnskipunin gerir í meginatriðum ráð fyrir þrískiptingu ríkisvaldsins í löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald og um hverja þessara grein gildir sérstök löggjöf, sem mótast af þeim ólíku verkefnum sem þeim eru falin. Má segja að stjórnsýslulögin fjalli um stöðu framkvæmdarvaldsins, réttarfarslöggjöfin um dómsvaldið og þingsköp Alþingis um löggjafarvaldið. Meginreglur um hverja þessara greina ríkisvaldsins er svo auðvitað að finna í einstökum köflum stjórnarskrárinnar. Þótt tilteknar reglur eigi við um einhverja þessara greina er ekki þar með sagt að þær gildi um hin sviðin. Tilvísanir til hæfisreglna stjórnsýslulaga í tilviki Péturs Blöndal missa því algjörlega marks. Seta Péturs í stjórn SPRON og staða hans sem stofnfjáreiganda myndi vissulega valda vanhæfi hans til að fjalla um málið sem úrskurðaraðili í stjórnsýslunni eða sem dómari, en hvorki í þingsköpum né stjórnarskrá er að finna neina þá reglu, sem leiðir til vanhæfis hans til að fjalla um málefni sparisjóðanna sem þingmaður.

Sérregla þingskapa um vanhæfi

Í 48. gr. stjórnarskrárinnar er að finna þá reglu, að þingmenn séu í störfum sínum eingöngu bundnir af sannfæringu sinni. Þar er ekki að finna neinar takmarkanir varðandi aðkomu einstakra þingmanna að þeim málum sem til umfjöllunar eru hverju sinni. Sama á við um þingsköp Alþingis með þeirri einu undantekningu, að í 4. mgr. 64. gr. þingskapa segir að enginn þingmaður megi greiða atkvæði með fjárveitingu til sjálfs sín. Þetta er eina vanhæfisreglan sem þar er að finna og er hún fyrir sitt leyti afar skýr og gefur ekki svigrúm til mikillar túlkunar. Ekki er með neinu móti hægt að túlka þingsköpin þannig að þingmenn verði vanhæfir til að fjalla um þingmál í einhverjum öðrum tilvikum, jafnvel þótt þeir kunni að hafa persónulega hagsmuni af niðurstöðunni.

Staða þingmanna er að þessu leyti mjög ólík stöðu þeirra sem fara með stjórnsýsluvald eða dómsvald í landinu. Það er auðvitað engin tilviljun. Alþingi er þjóðkjörið og á að endurspegla mismunandi hugmyndir og hagsmuni sem uppi eru í samfélaginu á hverjum tíma. Þingmenn eiga ekki að vera hlutlausir. Þvert á móti. Einstakir þingmenn eru kosnir sem fulltrúar ólíkra sjónarmiða um það hvaða leikreglur eigi að gilda í samfélaginu og þar geta mismunandi hagsmunir að sjálfsögðu rekist á. Ekkert bannar þingmönnum að berjast sérstaklega fyrir hagsmunum einstakra byggða, stétta, starfsgreina, aldurshópa, áhugamannafélaga eða, ef því er að skipta, einhverjum enn þrengri hagsmunum. Þingmenn verða hins vegar að gera sér grein fyrir því að þeir sækja umboð sitt til kjósenda og þurfa reglulega að standa reikningsskil gerða sinna gagnvart þeim.

Niðurstaðan liggur fyrir

Eftir ágreining í efnahags- og viðskiptanefnd kvað forseti Alþingis upp úrskurð, sem byggðist í öllum megindráttum á sömu sjónarmiðum og hér hefur verið gerð grein fyrir. Taldi forseti að hvorki væri tilefni til athugasemda eða afskipta af sinni hálfu við setu Péturs Blöndal í efnahags- og viðskiptanefnd né við formennsku hans í nefndinni og að tillaga Samfylkingarinnar um að hann viki sæti ætti sér hvorki stoð í þingsköpum né þingvenjum.

Forseti Alþingis sker úr ágreiningi um skilning á þingsköpum og er því fengin niðurstaða um þessa formhlið mála. Þingmenn jafnt sem aðrir geta haft mismunandi skoðanir á fyrirhugaðri sölu SPRON til KB banka og því hvort ástæða sé til að breyta gildandi lögum um sparisjóðina af því tilefni. Um þau mál geta menn tekist á í opinberri umræðu og á þingi, ef ástæða þykir til. Þingmenn geta jafnframt rætt um það hvort í framtíðinni sé tilefni til að lögfesta víðtækari vanhæfisreglur um störf þeirra en nú eru í gildi. Sá sem þetta ritar telur að fara beri afar varlega í þá átt vegna sérstaks eðlis löggjafarvaldsins en aðrir kunna að hafa önnur sjónarmið í þeim efnum. Umræðum um meint vanhæfi Péturs Blöndal til að fjalla um málefni sparisjóðanna á vettvangi þingsins ætti hins vegar að vera lokið. Niðurstaðan í því máli liggur fyrir og henni verða allir að una, hvort sem þeir eru sammála Pétri í afstöðu hans til málefna sparisjóðanna eða ekki.