Birtist í Morgunblaðinu 1. mars 2004
Það vakti nokkra athygli snemma á þessu ári þegar Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, varaformaður Samfylkingarinnar, lýsti þeirri skoðun að Íslendingar ættu í ríkari mæli að beina sjónum sínum að samstarfi við Evrópusambandið frekar en Bandaríkin í öryggis- og varnarmálum. Þessi sjónarmið komu fram þegar hún kynnti áherslur í starfi svokallaðs framtíðarhóps Samfylkingarinnar á opnum fundi flokksins í Reykjavík, en sem kunnugt er boðar Samfylkingin oft á ári til funda til að kynna nýjar áherslur í stefnumálum sínum eða að minnsta kosti til að ræða það umræðuferli, sem oft virðist skipta meira máli á þeim bæ heldur en niðurstaðan.

Ný stefna í varnarmálum?

Í máli Ingibjargar Sólrúnar kom meðal annars fram að Samfylkingin stæði nú frammi fyrir því verkefni að móta nýja stefnu í öryggis- og varnarmálum í ljósi nýrra aðstæðna eftir að fram hefði komið að Bandaríkjamenn teldu ekki lengur þörf á þeim varnarviðbúnaði sem verið hefði í herstöðinni í Keflavík. Í ljósi þess ættu Íslendingar frekar að skilgreina varnarhagsmuni sína með ríkjum Evrópusambandsins heldur en með Bandaríkjunum.

Ummælin féllu í tengslum við þær viðræður, sem nú eiga sér stað milli íslenskra og bandarískra stjórnvalda um hugsanlegar breytingar á viðbúnaði Bandaríkjahers hér á landi. Eins og kunnugt er líta íslensk stjórnvöld svo á að sá tækjabúnaður og mannafli, sem nú er staðsettur hér á landi, feli í sér lágmarksviðbúnað miðað við þær kröfur sem Íslendingar hljóti að gera í samræmi við varnarsamning ríkjanna. Af hálfu bandarískra stjórnvalda hafa hins vegar komið fram sjónarmið um að draga mætti úr þessum viðbúnaði með hliðsjón af nýjum áherslum og breyttu skipulagi herafla Bandaríkjanna. Ekki sér fyrir endann á þessum viðræðum ríkjanna þrátt fyrir yfirlýstan vilja til að ná samkomulagi sem báðir aðilar geti unað við. Það eru því vissulega fyrir hendi ákveðnir óvissuþættir varðandi framtíðarfyrirkomulag öryggis- og varnarmála hér á landi, en á hinn bóginn er ekki hægt að líta á sjónarmið Ingibjargar Sólrúnar og framtíðarhóps Samfylkingarinnar sem veigamikið innlegg í umræður um það efni. Varnarsamstarf við Evrópusambandið er einfaldlega of fjarlægur möguleiki til að hægt sé að líta á það sem valkost við varnarsamstarfið við Bandaríkin.

ESB mun ekki annast varnir Íslands

Ljóst er að miðað við núverandi skipulag Evrópusambandsins er ekkert sem heimilar því að takast á hendur varnarskuldbindingar fyrir ríki sem standa utan þess. Þetta kom meðal annars skýrt fram í viðtali Morgunblaðsins í síðustu viku við Pieter C. Feith, yfirmanns á öryggis- og varnarmálaskrifstofu sambandsins í Brussel. Hann orðaði það svo að meðan Íslendingar væru ekki aðilar að Evrópusambandinu myndu þeir ekki fá mikinn stuðning hjá sambandinu varðandi varnir landsins. Sá möguleiki stæði einfaldlega ekki til boða.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir kom raunar inn á þetta í áðurnefndri ræðu sinni. Þar gat hún þess að tengsl við Evrópusambandið á sviði varnarmála kæmu því aðeins til greina, að Íslendingar sættust á það að aðild að sambandinu væri mögulegur valkostur.

Þegar af þessari ástæðu er ljóst að varnarsamstarf við ESB í stað núverandi samstarfs við Bandaríkin er harla fjarlægur möguleiki. Ekkert bendir til þess að Íslendingar verði aðilar að sambandinu á næstu árum og enginn stjórnmálaflokkur hér á landi hefur afdráttarlaust lýst yfir stefnu í þá veru. Samfylkingin hefur gengið lengst í þeim efnum, en þó ekki lengra en svo að segja að Íslendingar eigi að sækja um aðild til að sjá hvaða kostir séu í boði.

Óvissa um varnarmála- stefnu ESB

Það eykur enn á óvissuna í þessum efnum að á þessari stundu er erfitt að segja fyrir um þróun varnarmálastefnu Evrópusambandsins. Fyrir liggur að sambandið hyggst auka vægi sitt í þessum málaflokki en verulegur áherslumunur hefur verið á milli einstakra aðildarríkja varðandi það hversu langt eigi að ganga í þeim efnum. Ýmis ESB-ríki, sem jafnframt eiga aðild að NATO, hafa lagt áherslu á að frekari uppbygging varnarmálasamstarfs innan sambandsins megi ekki draga úr vægi NATO, enda sé þar fyrir hendi sú tenging við Bandaríkin sem Evrópuríkin geti ekki verið án á sviði varnarmála. Um þetta sagði Pieter C. Feith í áðurnefndu Morgunblaðsviðtali, að jafnvel þótt í stjórnarskrá Evrópusambandsins, verði hún á endanum samþykkt, verði ákvæði sem fæli í sér sameiginlega varnarskuldbindingu, þá hefði slíkt ákvæði ekki sömu pólitísku og lagalegu þýðingu og sú skuldbinding um sameiginlegar varnir sem felst í 5. gr. NATO-sáttmálans.

Því má bæta við að uppbygging varnarmálastoðar ESB er í raun afar skammt á veg komin. Vissulega liggur fyrir ákveðin pólitísk stefnumörkun en mikið starf er enn óunnið varðandi uppbyggingu stjórnkerfis, samræmingu áætlana og eflingu herafla, tækni og tækjabúnaðar áður en hægt verður að tala um sannfærandi varnarviðbúnað á vegum sambandsins.

Það er því enn með öllu óljóst, hvort ESB gæti orðið raunhæfur valkostur í sambandi við varnir Íslands, jafnvel þótt til aðildar kæmi einhvern tímann í framtíðinni. Í ljósi þess eru hugleiðingar Ingibjargar Sólrúnar afar fjarlægar þeim raunveruleika sem við blasir.

Er þetta stefna Samfylkingarinnar?

Athygli vekur að þau sjónarmið varaformanns Samfylkingarinnar og framtíðarhóps flokksins, sem hér hefur verið fjallað um, hafa ekki komið fram af hálfu annarra forystumanna flokksins. Það var til dæmis eftirtektarvert að þessara tillagna var að engu getið í efnismikilli þingræðu flokksformannsins, Össurar Skarphéðinssonar, þegar hann mælti fyrir þingsályktunartillögu um skipan nefndar um stefnumörkun í öryggis- og varnarmálum þann 9. febrúar sl., um það bil mánuði eftir að varaformaðurinn greindi frá áherslum framtíðarhópsins. Ætli formaðurinn hafi áttað sig á því að innlegg varaformannsins væri ekki í neinu samræmi við þá valkosti og viðfangsefni sem Íslendingar standa frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum? Hvert sem svarið er við þeirri spurningu stendur eftir óvissan um stefnu Samfylkingarinnar, en það sama á raunar við um marga aðra málaflokka en öryggis- og varnarmál.