Birtist í Morgunblaðinu 20. mars 2004
Það vakti að vonum athygli þegar forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, lýsti því yfir sl. mánudag að hann hygðist taka virkari þátt í umræðum um þjóðfélagsmál yrði hann endurkjörinn í júní næstkomandi. Yfirlýsingin er ekki síst umhugsunarverð í ljósi þess að þegar Ólafur var fyrst kjörinn í embættið hafði hann í nærfellt aldarfjórðung verið í hópi umdeildustu stjórnmálamanna þjóðarinnar og því ljóst frá upphafi að öll þátttaka hans sem forseta í opinberum skoðanaskiptum væri viðkvæmari en ella.

Þá er einnig rétt að hafa í huga, að frá því Ólafur tók við embætti hafa ummæli hans í ýmsum tilvikum orðið tilefni pólitískra deilna og því eðlilegt að spyrja hvort hann sé raunverulega að boða nokkra stefnubreytingu. Hvað sem því líður má öllum vera ljóst að með virkari þátttöku forsetans í umræðum um ágreiningsmál á vettvangi þjóðmálanna munu embættið og sá sem því gegnir dragast í auknum mæli inn í pólitísk átök líðandi stundar. Full ástæða er til að spyrja hvort sú þróun sé æskileg og í samræmi við tilgang embættisins og þær hefðir sem um það hafa skapast. Verður þar hver að svara fyrir sig.

Neikvæð umræða og skotleyfi á embættið?

Ólafur Ragnar hefur nefnt í þessu samhengi, að sér þætti óeðlilegt að forsetinn gæti ekki svarað fyrir sig þegar hann yrði fyrir gagnrýni. Ekki væri eðlilegt að í samfélaginu væri í gangi látlaust einhver neikvæð umræða og gagnrýni og einhverjir einstaklingar virtust vera komnir með skotleyfi á forsetaembættið en hann svaraði aldrei fyrir sig.

Ég er ekki viss um að allir upplifi þessar umræður með jafn sterkum hætti og Ólafur Ragnar. Á undanförnum árum hafa umræður um forsetann og forsetaembættið sem slíkt fyrst og fremst verið af tvennum toga, annars vegar viðbrögð við ummælum forsetans sjálfs og hins vegar almennar umræður um embættið og stjórnskipulega stöðu þess.

Eins og kunnugt er hafa ýmsir talið óhjákvæmilegt að svara forsetanum þegar hann hefur að eigin frumkvæði blandað sér í umræður um þjóðfélagsmál. Slík viðbrögð ættu í sjálfu sér ekki að koma neinum á óvart. Þegar forsetinn tjáir sig um pólitísk álitaefni svo sem fjárveitingar til vegamála, gagnagrunn á heilbrigðissviði, Evrópumál eða fátækt í samfélaginu má hann auðvitað vænta þess að einhverjir aðrir hafi skoðanir á ummælum hans.

Á sama hátt má jafnan vænta þess að af og til komi upp almennar umræður um hlutverk forsetaembættisins, verkefni þess og valdsvið með sama hætti og um önnur embætti og stofnanir samfélagsins. Vandséð er að slíkar umræður gefi sérstakt tilefni til þess að forsetinn blandi sér í auknum mæli í þjóðfélagsumræður í landinu.

Valdsvið forsetans ekki ákveðið í forsetakosningum

Í fjölmiðlaviðtölum hefur Ólafur Ragnar sagt að hann hafi í hyggju að ræða hlutverk og stöðu forsetaembættisins í aðdraganda forsetakosninganna í sumar. Að sjálfsögðu er ekkert við það að athuga. Frambjóðendur til embættis forseta hafa jafnan látið í ljós sjónarmið í þessum efnum, ýmist að eigin frumkvæði eða aðspurðir. Þessi yfirlýsing Ólafs hefur hins vegar ranglega gefið ýmsum fjölmiðlamönnum og álitsgjöfum í umræðuþáttum tilefni til að álykta sem svo að forsetakosningarnar snúist um þessa þætti, þ.e. hlutverk forsetans og stöðu embættisins í stjórnskipun landsins. Það er auðvitað misskilningur. Forsetakosningar, fari þær á annað borð fram, gefa kjósendum vissulega tækifæri til að velja á milli ólíkra einstaklinga, sem kunna að nálgast viðfangsefni embættisins hver með sínum persónulega hætti. Hlutverki embættisins og valdsviði þess verður hins vegar ekki breytt nema með breytingum á stjórnarskrá landsins. Slíkar breytingar eru því viðfangsefni stjórnarskrárgjafans, Alþingis, sem þarf að fjalla um málið og samþykkja breytingarnar með þeim hætti sem kveðið er á um í stjórnarskránni. Til þess þarf samþykki tveggja löggjafarþinga og skulu almennar alþingiskosningar fara fram þegar að lokinni afgreiðslu málsins á hinu fyrra þingi. Það er því ekki verkefni forsetans eða kjósenda í forsetakosningum að breyta stjórnskipulegri stöðu embættisins heldur viðfangsefni alþingismanna og kjósenda í alþingiskosningum að taka afstöðu til slíkra álitamála.

Forsætisráðherra hefur nýlega reifað hugmyndir um að þau ákvæði stjórnarskrárinnar sem varða æðstu stjórn ríkisins verði tekin til endurskoðunar á næstu árum með það að markmiði að færa þau til nútímalegra horfs og taka af tvímæli um álitamál, þar sem þau kunna að vera fyrir hendi. Talsmenn allra flokka á þingi hafa tekið undir þessar hugmyndir þótt skoðanir séu sjálfsagt skiptar um útfærslu einstakra atriða. Það á eftir að koma í ljós hvernig þau mál þróast. Ljóst er að um þessa þætti verður fjallað í opinberri umræðu með ýmsum hætti á næstu misserum en niðurstaðan mun ekki ráðast í forsetakosningum í sumar.