Birtist í Morgunblaðinu 26. apríl 2004
Eignarhald á fjölmiðlum og fyrirhugaðar breytingar á löggjöf um starfsumhverfi fjölmiðlafyrirtækja hafa verið efst á baugi í opinberri umræðu hér á landi síðustu daga. Þessar umræður eru auðvitað ekki nýjar af nálinni og segja má að í allan vetur hafi þær komið upp með reglulegu millibili, bæði vegna óvenjulegrar samþjöppunar á eignarhaldi fyrirtækja í þessum rekstri og einnig sérstaklega í tengslum við skipun nefndar, sem hafði það hlutverk að fara yfir stöðuna á þessum markaði og gera tillögur um hugsanlegar breytingar á þeim reglum, sem um hann gilda. Þegar þetta er ritað hefur skýrsla framangreindrar nefndar ekki verið lögð fram annars staðar en í ríkisstjórn, en þrátt fyrir það komst efni hennar að hluta í hendur fjölmiðla í síðustu viku og um liðna helgi rataði skýrslan í heild jafnvel inn á heimasíðu eins þingmanns Samfylkingarinnar.

Slíkir lekar eru að sjálfsögðu óæskilegir meðan mál eru enn til afgreiðslu innan ríkisstjórnar en öllum má vera ljóst að aldrei hefur annað staðið til en að skýrslan yrði gerð opinber þegar niðurstaða væri komin af hálfu stjórnarinnar. Það eru sjálfsögð og eðlileg vinnubrögð að mál séu rædd í þaula af þeim aðilum sem skýrslur eru gerðar fyrir áður en efni þeirra er kynnt opinberlega. Stóryrði einstakra þingmanna Samfylkingarinnar um leyniskýrslur og skort á eðlilegri umræðu eru því auðvitað bara innantómur hávaði.

Sömu sögu er að segja um væntanlegt frumvarp forsætisráðherra um breytingar á lögum í tengslum við fjölmiðlamarkaðinn, nema hvað efni þess hefur ekki lekið út með sama hætti og fjölmiðlaskýrslunnar. Þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi enn verið að fjalla um efni þess nú um helgina hafa allmargir verið reiðubúnir að tjá sig um efni þess opinberlega. Á það jafnt við um einstaka þingmenn, fjölmiðlamenn og jafnvel háskólakennara. Ummæli þeirra verða auðvitað að skoðast í því ljósi, að þeir hafa þarna verið að fjalla um frumvarp, sem ekki var komið fram og af fréttum að dæma ekki einu sinni fullmótað. Slík vinnubrögð eru auðvitað ekki vönduð en hins vegar alls ekki einsdæmi, að minnsta kosti ekki í tilfelli þingmanna Samfylkingarinnar.

Sérstaða fjölmiðlamarkaðar

Ég hef ekki forsendur til að tjá mig á þessu stigi um efnisatriði frumvarps forsætisráðherra og mun því láta umfjöllun um það bíða þar til það hefur verið lagt fram á þingi. Ég get hins vegar almennt látið í ljós þá skoðun, að sérstakt eðli fjölmiðla og sérstætt umhverfi á íslenskum fjölmiðlamarkaði getur réttlætt ákveðnar breytingar á lögum, sem um þann markað gilda. Fjölmiðlamarkaðurinn er sérstaklega viðkvæmur, enda eru fjölmiðlar tæki til þess að koma hvers kyns upplýsingum á framfæri um það sem fram fer í þjóðfélaginu, hvort sem er á hinu pólitíska sviði eða á öðrum vettvangi. Fjölmiðlar gegna þannig lykilhlutverki í lýðræðislegri umræðu í samfélaginu en hafa jafnframt mikil áhrif á atburðarás annars staðar, meðal annars í viðskiptalífinu. Þessar staðreyndir hafa leitt til þess að í flestum ef ekki öllum þeim ríkjum, sem við berum okkur helst saman við, eru einhverjar sérstakar reglur í gildi sem snerta fjölmiðlamarkaðinn. Þessar reglur eru mismunandi eftir löndum og mótast af aðstæðum á hverjum stað en mér ekki kunnugt um að nokkurs staðar sé því haldið fram að tilvist einhvers konar regluverks af þessu tagi gangi gegn stjórnarskrárvörðum grundvallarsjónarmiðum um athafnafrelsi, eignarrétt eða tjáningarfrelsi, eins og oftsinnis hefur verið haldið fram í umræðum hér á landi undanfarna daga.

Sérstakar reglur á ýmsum sviðum viðskiptalífsins

Af umræðum hér á landi mætti einnig ráða, að hugmyndir um lagabreytingar sem varða fjölmiðlamarkaðinn séu á einhvern hátt einstakar og úr takti við aðra lagasetningu hér á landi. Þetta sjónarmið stenst ekki skoðun. Í fyrsta lagi er rétt að geta þess að ákveðin gildandi lagaákvæði leggja ríkari skyldur á herðar fyrirtækjum í fjölmiðlarekstri en gilda á öðrum sviðum. Slík ákvæði má meðal annars finna í útvarpslögum, þar sem meðal annars er kveðið á um leyfisskyldu til rekstrar ljósvakamiðla og fleiri atriði. Einnig má vísa til laga um prentrétt varðandi prentmiðla. Á öðrum sviðum viðskiptalífsins er víða að finna ákveðnar sérreglur og nægir þar til dæmis að nefna löggjöf um fjármálafyrirtæki, sem að mörgu leyti búa við mun strangari reglur heldur en gengur og gerist um fyrirtæki. Þar má til dæmis nefna tilkynningarskyldu um viðskipti með eignarhluta og áskilnað um samþykki Fjármálaeftirlits þegar aðili öðlast virkan eignarhluta í fjármálafyrirtæki. Einnig eru settar ákveðnar hömlur á eignaraðild fjármálafyrirtækja að fyrirtækjum í óskyldum rekstri. Slík ákvæði eiga sér auðvitað rót í sérstöku eðli fjármálafyrirtækjanna, sem ráðast bæði af bolmagni þeirra til að hafa áhrif á önnur fyrirtæki og jafnframt af því að fjármálafyrirtæki hafa yfir að ráða viðkvæmum upplýsingum um viðskiptavini sína og verða að gæta þess að nýta þær ekki til annarra hluta en lög heimila. Dæmin um sérstakar reglur á ýmsum sviðum viðskiptalífsins eru mun fleiri og því ekki hægt að halda því fram með gildum rökum, að það sé eitthvað einstakt eða óeðlilegt að setja einhverjar reglur sem varða fjölmiðlamarkaðinn sérstaklega. Með því er auðvitað ekki sagt að hægt sé að setja hvers konar reglur um þennan markað, því auðvitað verður að gæta eðlilegra varfærnissjónarmiða og byggja reglusetninguna á málefnalegum sjónarmiðum eins og endranær.

Gæta verður varfærni

Það er rétt, sem fram hefur komið í opinberri umræðu, að gæta ber eðlilegrar varfærni þegar reglur eru settar um viðskiptalífið. Á undanförnum árum hefur markvisst verið unnið að því af hálfu ríkisstjórna og Alþingis að létta af ýmsum hömlum í atvinnulífinu og hefur sú stefna leitt til afar jákvæðrar þróunar og bættra lífskjara alls almennings í landinu. Skattar á atvinnulífið hafa verið lækkaðir, opinber fyrirtæki einkavædd og frjálsræði aukið á mörgum sviðum. Starfsumhverfi atvinnulífsins hefur verið stórbætt þótt vissulega megi betur gera á ýmsum sviðum. Það hlýtur því að vera útgangspunktur ríkisstjórnarflokkanna og Sjálfstæðisflokksins sérstaklega, að við breytingu á öllum lögum og reglum sem snerta atvinnulífið að þess sé gætt að setja ekki óeðlilegar hömlur og ganga ekki lengra í takmörkunum heldur en nauðsyn ber til hverju sinni. Sá meðalvegur er auðvitað vandrataður en út frá þessum sjónarmiðum hljóta þingmenn að nálgast verkefni sitt á næstu vikum þegar þeir taka afstöðu til væntanlegs frumvarps um fjölmiðlamarkaðinn.