Birtist í Morgunblaðinu 12. júní 2004
Enginn sem fylgist með stjórnmálum getur verið í vafa um að Ólafur Ragnar Grímsson kastaði sprengju inn í íslenskt samfélag með ákvörðun sinni um að synja staðfestingar á breytingum á útvarps- og samkeppnislögum. Ljóst er að með þessari aðgerð hefur hann gert forsetaembættið að miðpunkti stjórnmálaátaka með þeim hætti að þess eru engin fordæmi í 60 ára sögu lýðveldisins. Óhætt er að fullyrða að eðli embættisins var breytt á afgerandi hátt með einni yfirlýsingu á blaðamannafundi, án þess að á undan færu eðlilegar og málefnalegur umræður um hlutverk forseta og valdmörk hans gagnvart öðrum handhöfum ríkisvalds í landinu.

Hvort sem mönnum líkar það betur eða verr er niðurstaðan sú, að forsetaembættið og sá sem því gegnir getur ekki lengur talist sameiningartákn þjóðarinnar og með því að blanda sér með jafn afgerandi hætti í umdeilt pólitískt deilumál hefur Ólafur Ragnar rofið þann frið, sem flestir landsmenn hafa talið æskilegt að ríkti um forsetaembættið.

Fræðilegar vangaveltur verða raunhæft vandamál

Skoðanir fræðimanna á sviði stjórnskipunarréttar hafa verið skiptar varðandi túlkun 26. gr. stjórnarskrárinnar þar sem er að finna heimild forseta til að synja lögum staðfestingar. Hafa ýmsir fært fyrir því rök að í þessu tilviki hafi forseti aðeins formlegt vald en ekki efnislegt með sama hætti og í öðrum tilvikum þegar stjórnarskráin felur forseta tiltekin verkefni. Aðrir hafa lýst þessu valdi sem nokkurs konar stjórnskipulegum neyðarrétti, sem einungis beri að beita í ítrustu tilvikum. Enn aðrir hafa svo lýst þessari heimild þannig, að forseta sé nánast falið frjálst mat á því hvort hann vilji staðfesta lög með undirskrift sinni eða ekki. Þessi síðasti skýringarkostur er að mati þess sem hér ritar hæpnastur, en hann virðist hins vegar vera sá sem Ólafur Ragnar valdi í þessu tilviki.

Hér gefst ekki kostur á að fara nánar út í þessa þætti, en ljóst er að þau álitamál sem áður voru viðfangsefni í fræðilegri umfjöllun eru nú orðin að raunhæfu viðfangsefni og vandamáli. Fyrir liggur sú pólitíska ákvörðun að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu síðar í sumar um löggjöfina og mun Alþingi koma saman í næsta mánuði til að setja lög um framkvæmdina. Almennt virðist ekki mikill ágreiningur um tímasetningu atkvæðagreiðslunnar og að mikilvægt sé að setja sérstök lög um framkvæmd hennar, en hins vegar hafa komið fram skiptar skoðanir um hvort setja eigi sérstök skilyrði um lágmarksþátttöku til að hún verði bindandi. Sá sem þetta ritar telur eðlilegt að einhver slík skilyrði séu lögfest enda er um afar afdrifaríka aðgerð að ræða þegar greidd eru atkvæði um það hvort lög sem sett eru með stjórnskipulega réttum hætti af Alþingi eigi að halda gildi sínu eða ekki, og afar varasamt væri að ákvörðun um slíkt réðist í kosningu sem fáir tækju þátt í.

Skýringar vantar frá Ólafi Ragnari

Hvað sem þessum álitaefnum líður verður ekki hjá því komist að fjalla um þau sjónarmið, sem synjun Ólafs Ragnars byggðist á. Sú krafa er jafnan gerð til bæði Alþingis og stjórnvalda að rökstyðja ákvarðanir sínar með málefnalegum sjónarmiðum. Sýnist ekki minni ástæða til að gera slíka kröfu til þess sem tekur umdeildar ákvarðanir í krafti forsetaembættisins. Í þessum efnum liggur í sjálfu sér ekkert fyrir nema stuttorð yfirlýsing sem Ólafur Ragnar las á fyrrnefndum blaðamannafundi og enn hefur hann ekki gefið kost á viðtölum eða svarað með öðrum hætti ýmsum mikilvægum spurningum, sem ákvörðunin hlaut að vekja. Er þetta bagalegt vegna þess að ákvörðunin á sér engin fordæmi, gengur gegn langri og óslitinni stjórnskipunarvenju og felur í sér beitingu ákvæðis, sem skiptar skoðanir eru um hvernig beri að túlka.

Af yfirlýsingunni má ráða, að Ólafur Ragnar byggi á því að fjölmiðlar gegni svo mikilvægu hlutverki í samfélaginu að um löggjöf um þá verði að ríkja víðtæk sátt. Slík sátt sé ekki fyrir hendi um þau lög sem Alþingi hafi samþykkt og því sé rétt að útkljá málið með þjóðaratkvæðagreiðslu. Skýrt kemur fram, að hann byggi ekki á því að vafi sé um hvort lögin standist stjórnarskrá eða alþjóðlega samninga heldur sé það verkefni dómstóla að skera úr um réttmæti slíkra fullyrðinga. Með þessu kemur auðvitað fram verulegur veikleiki í yfirlýsingunni, enda grundvallaðist málflutningur þeirra sem börðust gegn frumvarpinu meðan það var til umfjöllunar á Alþingi einkum á þessum stjórnskipulegu spurningum og á þeirri forsendu var rekinn linnulaus áróður gegn málinu í fjölmiðlum vikum saman. Andstaðan var með öðrum orðum mögnuð upp á þeim forsendum, sem Ólafur Ragnar bendir réttilega á, að forseti eigi ekki að skera úr um heldur dómstólar, en svo synjar hann staðfestingar með þeim rökum að um málið sé ekki nægilega víðtæk sátt. Forvitnilegt væri að heyra nánari skýringar hans á þessari mótsögn.

Þá væri einnig áhugavert að fá nánari skýringar á því á hvaða forsendum Ólafur Ragnar byggir þá fullyrðingu að varanleg gjá hafi myndast milli þingvilja og þjóðarvilja. Athyglisvert er að hann vísar í því sambandi hvorki til kennitölusöfnunar á Internetinu né skoðanakannana. Markast það væntanlega af því, að bæði hann og forveri hans, Vigdís Finnbogadóttir, hafa áður hafnað kröfum um að synja lagafrumvörpum staðfestingar þegar vísað var til undirskriftasafnana og skoðanakannana. Þá hefur honum væntanlega verið ljóst, að margt í framkvæmd kennitölusöfnunarinnar myndi tæplega standast skoðun og að skoðanakannanir, sem gerðar eru á meðan hitamál eru til meðferðar, geta almennt ekki talist traustur grunnur til að byggja á staðhæfingar um varanlega gjá milli þings og þjóðar.

En fyrst þetta voru ekki forsendurnar, hverjar voru þær þá? Byggði Ólafur Ragnar á því að stjórnarandstaðan á þingi beitti sér hart í málinu? Byggði hann á því að fjölmiðlafyrirtæki sem hagsmuna áttu að gæta beittu afli sínu gegn frumvarpinu? Byggði hann á einhverjum nýjum og áður óþekktum aðferðum til að meta þjóðarviljann? Eðlilegt er að hann skýri þetta nánar þannig að bæði þing og þjóð átti sig betur á því við hvaða aðstæður gera megi ráð fyrir því að þessu umdeilda synjunarvaldi verði beitt.