Birtist í Morgunblaðinu 26. júní 2004
Í upphafi þessa mánaðar tók Ólafur Ragnar Grímsson umdeildustu ákvörðun, sem tekin hefur verið í krafti embættis forseta Íslands. Synjun hans á að staðfesta breytingar á útvarps- og samkeppnislögum vekur deilur af mörgum ástæðum. Í fyrsta lagi eru skiptar skoðanir meðal fræðimanna um hvað raunverulega felist í 26. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fjallað er um þetta atriði og aldrei áður hefur reynt á túlkun ákvæðisins í 60 ára sögu lýðveldisins. Ákvörðunin er því í senn fordæmislaus og byggð á umdeildri túlkun stjórnarskrárákvæðisins.

Í annan stað er ákvörðunin umdeild þar sem hún felur í sér beina íhlutun forsetaembættisins í gang tiltekins máls, sem þegar hefur verið til lykta leitt á Alþingi, en það er sá vettvangur sem stjórnskipunin gerir ráð fyrir að sé að jafnaði notaður til að útkljá helstu ágreiningsmál stjórnmálanna á hverjum tíma. Með þessu móti hefur Ólafur Ragnar gert tilraun til að breyta eðli forsetaembættisins til framtíðar, enda er ljóst að pólitískur forseti, sem tekur beinan þátt í stjórnmáladeilum, getur seint orðið það sameiningartákn, sem fyrri forsetar hafa leitast við að vera.

Enn skortir skýringar

Á þeim vikum sem liðnar eru frá yfirlýsingu Ólafs Ragnars á blaðamannafundi 2. júní, hafa margir leitað eftir nánari rökstuðningi hans fyrir ákvörðun sinni. Yfirlýsingin sjálf var fáorð um þetta efni og engin frekari sjónarmið heyrðust frá honum fyrr en í kringum síðustu helgi, þegar hann veitti fjölmiðlum viðtöl í tilefni kosninganna sem fram fara í dag. Segja má að ummæli hans í þessum viðtölum veki upp fleiri spurningar en þau svara, ekki síst varðandi það við hvaða aðstæður geti komið til beitingar synjunarvaldsins í framtíðinni. Ólafur Ragnar benti ekki á neina almenna mælikvarða, sem hann teldi að leggja ætti til grundvallar við mat á því hvort forseti staðfesti lög með undirskrift sinni eða synjaði staðfestingar. Hann hafnaði því jafnframt að bera þetta mál saman við önnur mál, þar sem hann og forverar hans hafa staðfest umdeild lög, þrátt fyrir deilur í þjóðfélaginu og háværar kröfur um synjun og þjóðaratkvæðagreiðslu. Hann gerði heldur ekki grein fyrir því hvernig hann hefði komist að þeirri niðurstöðu að slík gjá hefði myndast milli þings og þjóðar að nauðsynlegt væri að beita þessu úrræði. Engar vísbendingar var að finna í ummælum hans um hvaða aðferðir eða mælikvarðar væru gagnlegastir til að mæla gjár af því tagi.

Embættið gert að miðpunkti pólitískra átaka

Engum getur dulist að með því að synja staðfestingar á framangreindum lögum hefur Ólafur Ragnar gert forsetaembættið að miðpunkti pólitískra átaka. Til skemmri tíma litið felur þessi aðgerð hans í sér tilraun til að breyta gangi þessa tiltekna deilumáls með því að knýja fram þjóðaratkvæðagreiðslu eftir að lög um þetta efni hafa fengið afgreiðslu með stjórnskipulega réttum hætti af Alþingi. Með því móti hefur forsetaembættinu að sjálfsögðu verið blandað í pólitískar deilur, sem staðið hafa undanfarna mánuði á þingi og í fjölmiðlum. Breytir engu þótt Ólafur hafi lýst því í yfir að með synjun sinni væri hann hvorki að taka efnislega afstöðu til málsins né að gagnrýna ríkisstjórn eða Alþingi fyrir málsmeðferðina. Það hlýtur að vera eitthvað í sambandi við þetta mál, sem Ólafur Ragnar er ekki sáttur við, og í því felst auðvitað einhvers konar mat og afstaða, þótt hann kjósi að gera ekki nánari grein fyrir viðhorfum sínum í þeim efnum.

Málið er þó miklu stærra en svo að það snerti bara þessa tilteknu deilu um lagaumhverfi fjölmiðla. Ákvörðun Ólafs Ragnars frá 2. júní, og sú túlkun hans að í 26. gr. stjórnarskrárinnar felist opin heimild til forseta til að synja lögum staðfestingar án þess að byggja á neinu öðru en persónulegu mati, hlýtur að leiða til aukinna átaka um forsetaembættið í framtíðinni. Að óbreyttri stjórnarskrá mega landsmenn eiga von á því hvenær sem ágreiningsmál koma upp í stjórnmálum, að Ólafur Ragnar eða eftirmenn hans á forsetastóli kunni að beita ákvæðinu með sambærilegum hætti og getur það að sjálfsögðu bæði haft áhrif á sjálft löggjafarstarfið á Alþingi og samskipti þings og ríkisstjórnar við forsetaembættið. Forsetinn verður í stórauknum mæli þátttakandi í pólitískum átökum líðandi stundar, forsetakosningar verða óhjákvæmilega pólitískari en áður og rofinn hefur verið sá friður, sem yfirleitt hefur ríkt um sitjandi forseta á hverjum tíma.

Breyting á eðli forsetaembættisins

Ótvírætt er að í þessu felst breyting á eðli forsetaembættisins. Þær raddir hafa að vísu heyrst að undanförnu frá nokkrum háskólamönnum að embættið hafi alltaf verið pólitískt; fyrstu tveir forsetarnir hafi haft ákveðin pólitísk áhrif bak við tjöldin og sá þriðji hafi einu sinni eða tvisvar sætt opinberri gagnrýni vegna aðkomu sinnar að myndun ríkisstjórnar. Þá hefur verið bent á að pólitík hafi stundum komið við sögu í forsetakosningum og hefur einkum verið minnt á bein afskipti stjórnmálaflokka af kosningunum 1952 því til stuðnings.

Þessar röksemdir eru afar léttvægar sem innlegg í umræður líðandi stundar. Þær vísa einkum til atburða sem áttu sér stað á fyrstu árum lýðveldisins þegar forsetaembættið var enn að mörgu leyti ómótað og engar venjur eða hefðir höfðu skapast um embættisfærslu forseta. Á þeim áratugum sem síðan eru liðnir hefur þróunin hins vegar ótvírætt verið frá pólitísku embætti til ópólitísks. Hafa allir fyrri forsetar sett sitt mark á þá þróun, hver með sínum hætti. Upplýsingar liggja t.d. fyrir um að tveir síðustu forsetar, Kristján Eldjárn og Vigdís Finnbogadóttir, tóku meðvitað þá stefnu að sneiða hjá afskiptum embættisins af stjórnmáladeilum þeirra tíma. Ólafur Ragnar hefur nú tekið allt aðra stefnu og er hætt við að afleiðingarnar verði bæði afdrifaríkar og skaðlegar fyrir embættið þegar til lengri tíma er litið.