Endurskoðun brýn í ljósi atburða sumarsins

Vert er að hafa í huga að þessi sjónarmið um endurskoðun stjórnarskrárinnar komu fram löngu áður en nokkrum kom í hug að forseti myndi synja lögum staðfestingar í fyrsta sinn í 60 ára sögu lýðveldisins. Enginn getur því haldið því fram með rökum, að þessar hugmyndir hafi orðið til í tengslum við deilurnar um fjölmiðlalögin svokölluðu, þótt margt í þeirri atburðarás hafi vissulega dregið fram grundvallarágreining varðandi túlkun núgildandi stjórnarskrárákvæða. Því má segja að fyrirfram hafi verið full ástæða til að taka þessa endurskoðun á dagskrá en í ljósi atburða síðustu mánaða sé verkefnið enn brýnni en áður.

Að sjálfsögðu er mikilvægt að um endurskoðun stjórnarskrárinnar verði leitað eins víðtækrar pólitískrar samstöðu og mögulegt er. Í umræðum undanfarinna vikna hafa vissulega komið fram mismunandi sjónarmið um einstök efnisatriði, einkum um valdheimildir forseta samkvæmt 26. gr., en ástæða er til ætla að auðveldara verði að ná samstöðu í þeim efnum þegar frá líður og öldurnar sem risu út af fjölmiðlamálinu lægir. Verkefnið verður þá að setja skýrar og ótvíræðar reglur, sem gilda eiga til frambúðar, óháð afdrifum eins tiltekins deilumáls og jafnframt óháð því hverjir eru í stjórn og stjórnarandstöðu á hverjum tíma eða hver gegnir embætti forseta Íslands. Æskilegast er að sátt verði um sem flesta þætti en jafnvel þar sem skoðanir kunna að vera skiptar er áríðandi að taka af öll tvímæli um vilja stjórnarskrárgjafans þannig að ekki komi til deilna milli stjórnmálamanna, fræðimanna og annarra um grundvallarþætti gildandi stjórnskipunar eins og við höfum séð að undanförnu.

Hvaða spurningum þarf að svara?

Í mínum huga er skýrt að mikilvægasta markmið endurskoðunar I. og II. kafla stjórnarskrárinnar verði að færa orðalag viðkomandi ákvæða hennar til samræmis við þá framkvæmd og réttarvenjur sem viðteknar hafa verið mestan hluta lýðveldistímans. Það fyrirkomulag hefur í öllum meginatriðum reynst vel og að túlkunarvandi hefur fyrst og fremst komið upp þegar vikið hefur verið frá hefðinni. Þannig þarf að taka afstöðu til þess hvort forsetaembættið eigi að hafa raunveruleg afskipti af lagasetningu eða hvort aðkoma þess eigi einvörðungu að vera formlegs eðlis eins og framkvæmdin var allt frá lýðveldisstofnun og fram til 2. júní á þessu ári. Æskilegasta fyrirkomulagið er að mínu mati, að ágreiningsefni um löggjöf séu útkljáð á vettvangi Alþingis og embætti forseta sé haldið utan við pólitískt dægurþras. Þingmenn eru kjörnir sem fulltrúar mismunandi flokka og sjónarmiða og hafa beinlínis það hlutverk að takast á um ólíkar leiðir við stjórn landsins. Forsetinn á hins vegar að hafa það hlutverk að vera sameiningartákn þjóðarinnar bæði inn á við og fulltrúi hennar gagnvart öðrum þjóðum, en ljóst er að með afskiptum af pólitískum deilumálum fjarar hratt undan því sameiningarhlutverki.

Ýmsir kunna að vera mér ósammála í þessum efnum, en þeir sem vilja sjá forsetann sem virkan þátttakanda í löggjafarstarfi verða að átta sig á að með því breytist eðli embættisins í grundvallaratriðum og sá friður sem lengst af hefur verið um embættisfærslu forseta er horfinn. Ef vilji manna stendur raunverulega til þess að hafa pólitískt forsetaembætti, eins og vissulega eru dæmi um í ýmsum lýðræðisríkjum, þyrfti að sníða ákvæðin um valdmörk hinna mismunandi handhafa ríkisvaldsins að slíkri skipan. Raunar efast ég um að almennur vilji sé meðal þings og þjóðar til að gera slíka grundvallarbreytingu og tel því rétt að orðalag stjórnarskrárinnar verði skýrt og ótvírætt á þá leið að aðkoma forseta að löggjafarstarfinu felist einvörðungu í formlegri staðfestingu þeirra laga, sem Alþingi setur. Verði hins vegar talið nauðsynlegt að hafa í stjórnarskrá einhver ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur um lagasetningu, er miklu heppilegra að skylda til slíkrar atkvæðagreiðslu byggi á kröfu annaðhvort tiltekins fjölda þingmanna eða tiltekins hluta kosningabærra manna, eins og ýmis dæmi eru um í nágrannalöndunum. Þjóðaratkvæðagreiðslur kunna að eiga rétt á sér í ákveðnum undantekningartilfellum, en ástæðulaust er að tengja ákvarðanir í þeim efnum forsetaembættinu, enda er ljóst að um tilefni og framkvæmd slíkra atkvæðagreiðslna getur iðulega orðið mikill pólitískur ágreiningur.