Birtist á vefritinu Tíkinni 17. desember 2005
Undanfarna daga hafa allmargar fréttir birst í fjölmiðlum sem tengjast með einum eða öðrum hætti þeim sérstöku aðstæðum sem ríkja í viðskiptum með búvörur hér á landi. Annars vegar hefur sjónum verið beint að háu matvælaverði hér á landi og hins vegar hefur fundur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) í Hong Kong vakið umræður um höft gagnvart frjálsri verslun með landbúnaðarafurðir. Nokkuð er um liðið síðan stefnan í landbúnaðarmálum hefur orðið tilefni jafn mikilla umræðna og er því full ástæða til að staldra við þær upplýsingar og sjónarmið sem fram hafa komið að undanförnu.

Hæsta verðið á Íslandi

Fyrst má nefna skýrslu Samkeppniseftirlitsins um samanburð á matvælaverði hér á landi og annars staðar í Evrópu. Þar kemur fram að verðið er hæst hér á landi og að jafnaði 42% hærra en meðalverð í aðildarríkjum Evrópusambandsins. Þetta meðaltal segir auðvitað ekki alla söguna enda er mikill munur á matarverði í suður- og norðurhluta álfunnar. Samanburður við Norðurlöndin og önnur ríki í Evrópu norðan- og vestanverðri gefur því réttari mynd og munurinn þar er eins og vænta mátti talsvert minni. Verðið í Noregi er næst hæst, enda aðstæður þar trúlega líkastar aðstæðum hér á landi. Munurinn á Íslandi og öðrum ríkjum í þessum hluta álfunnar er engu að síður umtalsverður.

Samkeppniseftirlitið veltir upp ýmsum skýringum á þessu og telur að þar skipti tvennt mestu máli; annars vegar samþjöppun á matvælamarkaðnum og hins vegar höft á innflutningi búvara af hálfu stjórnvalda. Segist Samkeppniseftirlitið munu beina sjónum sínum að samþjöppun og fákeppni á þessum markaði en hvetur stjórnvöld til að endurskoða innflutningshömlurnar. Samtök atvinnulífsins og Samtök verslunar og þjónustu hafa lagt áherslu á að innflutningshöft og vernd innlendrar landbúnaðarframleiðslu eigi ríkan þátt í háu matvælaverði hér á landi og fleiri hafa tekið undir það sjónarmið og má þar nefna Alþýðusamband Íslands og Neytendasamtökin. Þetta er áhugavert í ljósi þess að það gerist ekki á hverjum degi að áherslur hagsmunasamtaka fyrirtækja annars vegar og ASÍ og Neytendasamtakanna hins vegar fari saman með þeim hætti sem birtist í þessu máli.

Vaxandi umræður á alþjóðavettvangi

Í þessu sambandi vekja líka athygli fréttir af ráðherrafundi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í Hong Kong sem lýkur nú um helgina. Eitt meginefni þess fundar eru hömlur á viðskiptum með landbúnaðarafurðir, ekki síst út frá því sjónhorni að landbúnaðarafurðir eru meðal mikilvægustu útflutningsafurða fátækra þjóða heimsins en auðugustu löndin beita á hinn bóginn margvíslegum aðferðum til að styðja og styrkja innlenda landbúnaðarframleiðslu. Mikil óvissa ríkir um árangur þessara viðræðna innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar en ótvírætt er að aukinn þungi er í kröfum um að dregið verði í hömlum á þessu sviði. Athygli vekur sú yfirlýsing Geirs H. Haarde utanríkisráðherra á fundinum, að íslensk stjórnvöld séu reiðubúin að lækka tolla og framleiðslutengdan innanlandsstuðning verulega, að því tilskyldu að jafnvægi verði í skuldbindingum ríkja að þessu leyti. Raunar er rétt að geta þess að sá möguleiki er auðvitað fyrir hendi að Íslendingar taki skref af þessu tagi einhliða og má í því sambandi vísa til athyglisverðrar greinar hagfræðinganna Tryggva Þórs Herbertssonar og Halldórs B. Þorgeirssonar, sem birtist í Morgunblaðinu nú í vikunni.

Skattar, tollar og aðrar viðskiptahindranir

Þessar umræður um hátt matvælaverð og alþjóðlegar viðræður um minni hömlur í viðskiptum með landbúnaðarafurðir hljóta að vekja upp frekari skoðanaskipti hér á landi um breytta stefnu í landbúnaðarbúnaðarmálum. Þar skipta nokkrir þættir meginmáli og ber þar helst að nefna skattlagningu, beina innflutningsvernd og lögbundnar samkeppnishömlur.

Skattar, tollar og vörugjöld vega að sjálfsögðu þungt í matvælaverðinu. Fyrir liggur að þótt margar og mikilvægar matvörur séu í lægra þrepi virðisaukaskatts, sem nú er 14%, þá ber stór hluti matvæla 24,5% skatt. Þessi skipting matvæla í tvö virðisaukaskattsþrep er í sjálfu sér einkennileg og í mörgum tilvikum erfitt að greina rök fyrir mismunandi flokkun einstakra vörutegunda að þessu leyti. Í annan stað má nefna, að vörugjöld er lögð á ýmsar tegundir matvöru, bæði innfluttar vöru og innlenda framleiðslu. Vörugjöldin hafa að sjálfsögðu, með sama hætti og virðisaukaskatturinn, áhrif til hækkunar matarverðs og skekkja um leið samkeppnisstöðuna milli mismunandi vöruflokka. Í þriðja lagi eru svo hinir eiginlegu verndartollar, sem gera það að verkum að í reynd er nánast útilokað að flytja inn ákveðnar tegundir landbúnaðarafurða fyrir utan afar takmarkað magn, sem flutt er inn tollfrjálst samkvæmt sérstökum kvótum, sem nema aðeins broti af áætlaðri innanlandssölu í viðkomandi vöruflokki. Þessir ofurtollar eiga sinn þátt í að halda uppi háu verðlagi og takmarka samkeppni á þessu sviði.

Fyrir utan þessar opinberu álögur er að finna í íslenskri löggjöf bein ákvæði sem hamla samkeppni á þessu sviði. Ákveðnir þættir í framleiðslu og sölu landbúnaðarafurða eru beinlínis teknir undan gildissviði samkeppnislaga með þeim afleiðingum að tiltekin háttsemi er leyfð í búvöruviðskiptum, sem ekki yrði liðin á öðrum sviðum atvinnulífsins. Í búvörulögunum nr. 99/1993 er þannig að finna ýmis ákvæði sem fela í sér opinbera verðstýringu, framleiðslustýringu og heimildir afurðastöðva til að semja um verkaskiptingu, sem að sjálfsögðu er ekki í neinu samræmi við almennar samkeppnisreglur.

Mikilvæg umræða framundan

Allir þessir þættir hljóta að koma til skoðunar þegar ástæður hás matvælaverðs hér á landi eru greindar og leitað leiða til að bregðast við því. Ekki verður fram hjá því litið að íslensk stjórnvöld hafa á undanförnum árum breytt stuðningi við landbúnaðinn að ýmsu leyti og bein opinber framlög að þessu leyti hafa lækkað verulega á síðustu árum, bæði sem hlutfall af útgjöldum ríkisins og miðað við landsframleiðslu. Dregið hefur verið úr beinum innflutningshömlum eins og banni við innflutningi tiltekinna afurða og þótt innflutningskvótar og ofurtollar á einstakar vörur feli auðvitað í sér hömlur, þá hefur verið opnað á ákveðna smugu í innflutningi á vörutegundum, sem áður var einfaldlega óheimilt að flytja inn.

Þrátt fyrir þetta er ljóst, að innlendur landbúnaður nýtur enn meiri verndar en í víðast hvar í okkar heimshluta, sem dregur úr samkeppni á þessu sviði og ýtir verðlagi upp. Einnig liggur fyrir að háir skattar og tollar skila sér í hærra vöruverði til neytenda. Aukið frelsi, virkari samkeppni og minni skattheimta myndi því stuðla að hagstæðara vöruverði og bættum lífskjörum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar var sérstaklega boðað að virðisaukaskattkerfið yrði tekið til endurskoðunar á kjörtímabilinu með það í huga að bæta kjör almennings. Mikilvægt er að þessu verði fylgt eftir og samhliða skoðað, hvernig breyta megi vörugjöldum og tollum til að ná sama markmiði. Jafnframt er áríðandi að opnað verði fyrir aukna samkeppni í viðskiptum með landbúnaðarafurðir bæði innan lands og gagnvart öðrum löndum.

Ef þessi ríkisstjórn ætlar að ná einhverjum árangri í þessum efnum er ekki seinna vænna að hefjast handa. Nú eru aðeins 17 mánuðir til næstu kosninga og tíminn til hrinda breytingum í framkvæmd farinn að styttast verulega.