Birtist í Blaðinu 8. mars 2006
"Tillaga þessi er í samræmi við réttarþróun á Norðurlöndum og er ákvæðið samhljóða nýlegum ákvæðum í dönskum og sænskum lögum." Það er æði oft sem texti af þessu tagi birtist í greinargerðum með lagafrumvörpum sem lögð eru fram á Alþingi. Stundum eru tillögur um lagabreytingar hér á landi jafnvel ekki studdar neinum öðrum rökum en þessum. Ýmis dæmi um það má finna í tillögum sem eiga uppruna í ráðuneytunum og lögð eru fram sem stjórnarfrumvörp en það er ekki síður stjórnarandstæðingar á þingi sem nota rökstuðning af þessu tagi.

Lagatækni og pólitík

Vissulega getum við margt lært af frændum okkar á Norðurlöndum. Að mörgu leyti er þjóðfélag okkar svipað þeirra og sögulegur og menningarlegur skyldleiki okkar við þessar þjóðir birtist með margvíslegum hætti. Lagahefð okkar og réttarkerfi á þannig meiri samsvörun í rétti norrænu ríkjanna heldur en í engilsaxneskum rétti eða rétti meginlandsríkjanna. Það er þess vegna ekkert óeðlilegt að við kynnum okkur reynslu norrænna ríkja þegar við mótum lagareglur á hinum ýmsu sviðum, ekki síst þegar kemur að lagatæknilegri útfærslu einstakra tillagna og aðlögun þeirra að gildandi löggjöf. Hins vegar verðum við að fara varlega í að yfirfæra þeirra lausnir yfir á samfélag okkar umhugsunar- og gagnrýnislaust, eins og oft er gerð krafa um í opinberri umræðu.

Lagasetning er ekki bara tæknivinna. Hún byggist líka á pólitískri stefnumörkun. Þegar Norðmenn, Svíar eða Danir móta lagareglur á einhverju sviði ræðst niðurstaðan auðvitað í grundvallaratriðum af því hvaða pólitíska leið er valin af meirihluta þings í þessum löndum. Sú leið er ekkert endilega rétt út frá faglegu eða fræðilegu sjónarhorni eins og stundum er látið í veðri vaka. Hún getur eftir atvikum verið skynsamleg eða óskynsamleg miðað við aðstæður í viðkomandi landi og auðvitað er alls ekki sjálfgefið að hún eigi við hér. Það er ekki heldur neitt sem segir að stefnumörkun danskra, norskra eða sænskra stjórnmálamanna sé í samræmi við afstöðu meirihlutans á Alþingi Íslendinga eða vilja íslenskra kjósenda.

Hverjir eru mestu kratarnir?

Ég fór að hugleiða þetta um daginn þegar ég tók þátt í umræðum í sjónvarpi með nokkrum félögum mínum af vettvangi stjórnmálanna. Þar kepptust talsmenn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna við að útmála sig sem hina einu sönnu talsmenn norræna velferðarkerfisins í íslenskum stjórnmálum. Sami málflutningur hljómar oft á Alþingi og enduróm hans mátti líka heyra nýlega í umræðum um álitsgerð prófessors í félagsfræði um skattamál. Niðurstaða hans var sú að við Íslendingar værum að fjarlægjast norræna velferðarfyrirkomulagið og nálgast markaðsskipulag hinna engilsaxnesku ríkja.

Prófessorinn taldi þetta greinilega hið versta mál en sjálfur get ég ekki tekið undir þær áhyggjur. Ég tel að á mörgum sviðum höfum við náð miklu betri árangri heldur en þessar þjóðir. Á undanförnum árum hefur hagvöxtur verið hér meiri, atvinnuástand betra og meiri kraftur í efnahagslífinu heldur en þar þekkist. Með því höfum við líka skapað okkur fjárhagslegt svigrúm til að efla félagslega þjónustu, heilbrigðiskerfi og menntakerfi. Við höfum getað eflt þessa þjónustu án þess að velferðarkerfið hafi vaxið okkur yfir höfuð. Ég væri ekki tilbúinn að skipta á þeirra árangri og okkar. Lausnir norrænna sósíaldemókrata hafa ekki reynst betur en stefnumörkun ríkisstjórna Íslands á undanförnum árum.