SAMKVÆMT málefnasáttmála ríkisstjórnarinnar er að því stefnt, að ríkisviðskiptabankarnir, Landsbanki og Búnaðarbanki, verði gerðir að hlutafélögum á kjörtímabilinu. Frá sáttmálanum var gengið í stjórnarmyndunarviðræðunum í vor, en nú ber svo við, fjórum mánuðum síðar, að miðstjórn Sambands ungra framsóknarmanna gerir harðorðar athugasemdir við þessa stefnumörkun.

Sams konar viðhorf hafa einnig nýlega komið fram í máli Guðna Ágústssonar, þingmanns Framsóknarflokksins á Suðurlandi. Þessi sjónarmið koma nokkuð á óvart, einkum athugasemdir SUF. Það var á framsóknarmönnum að heyra fyrir kosningarnar í vor, að þar færi nútímalegur flokkur, sem meðal annars viðurkenndi kosti einkarekstrarins. Á þeim forsendum reyndu framsóknarmenn a.m.k. að höfða til ungs fólks og aðila í atvinnurekstri í kosningaáróðri sínum. Boðskapur ungra framsóknarmanna nú á haustdögum hefur hins vegar á sér mun forneskjulegri blæ.

Breytt rekstrarform gerir gagn

Ályktun miðstjórnar SUF felur annars vegar í sér áhyggjur af því markmiði að stofna hlutafélög um rekstur bankanna og hins vegar kemur fram andstaða við hugsanlega einkavæðingu þeirra. Þegar þetta er athugað, er rétt að hafa í huga, að hér er um tvö aðskilin mál að ræða. Breyting yfir í hlutafélagaformið getur verið hentugur aðdragandi sölu til einkaaðila, en ekki er þar með sagt að einkavæðing sé óhjákvæmilegt framhald stofnunar hlutafélaga um reksturinn. Slíkt skref verður ekki stigið nema til þess sé fullur pólitískur vilji í þingflokkum ríkisstjórnarinnar, en því miður er ástæða til að ætla að sú sé ekki raunin hvað Framsóknarflokkinn varðar.

Af þessu má ekki draga þá ályktun, að breyting á rekstrarfyrirkomulagi umræddra banka sé ástæðulaus eins og formaður SUF hefur látið í veðri vaka í blaðaviðtölum. Þvert á móti getur stofnun hlutafélaga um reksturinn þjónað mikilsverðum tilgangi. Með því til dæmis að takmarka ábyrgð ríkisins á bönkunum við hlutafjáreign þess í þeim væri til dæmis stigið stórt skref í þá átt að jafna samkeppnisstöðu þeirra og annarra fyrirtækja á sama markaði, en núverandi fyrirkomulag færir þeim óeðlilegt forskot. Þá má ætla, að hlutafélagaformið geti leitt til skilvirkari ákvarðanatöku, aukinnar ábyrgðar stjórnenda og eflt um leið sjálfstæði þeirra gagnvart hinu pólitíska valdi. Þannig væru bankarnir á margan hátt betur í stakk búnir til að mæta aukinni samkeppni og breyttum aðstæðum í fjármálalífinu, sem meðal annars má rekja til aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu.

Einkavæðing æskilegt markmið

Þrátt fyrir þennan sjálfstæða ávinning af breytingunni yfir í hlutafélagaformið er því ekki að leyna, að margt mælir með því að selja hlutabréf ríkisins í bönkunum til einkaaðila. Áhrif hins opinbera á fjármagnsmarkaði hér á landi eru alltof mikil og mun meiri en þekkist í þeim þjóðfélögum, sem við viljum yfirleitt bera okkur saman við. Enga nauðsyn ber til þess að ríkið standi yfir höfuð í því að reka viðskiptabanka, hvað þá tvo. Einkaaðilar hafa sýnt það og sannað að þeir eru fullfærir um að hafa rekstur af þessu tagi með höndum og veita þeir viðskiptamönnum sínum síst verri þjónustu en ríkisbankarnir.

Þessu til viðbótar má svo benda á, að þau miklu áhrif sem stjórnmálamenn geta haft á rekstur ríkisbankanna geta verið afar dýrkeypt. Stjórnmálamenn hafa í gegnum tíðina notað sér áhrif sín í þeim til óeðlilegrar fyrirgreiðslu og atkvæðakaupa og þjóðin öll hefur þurft að súpa seyðið af óskynsamlegum ákvörðunum um útlán, sem byggst hafa á pólitískum forsendum en ekki viðskiptalegum. Á síðari árum hefur að vísu orðið vart viðhorfsbreytingar til hins betra í þessum efnum, bæði hjá stjórnmálamönnum og bankastjórnendum, en hættan á afturhvarfi til fyrri hátta er fyrir hendi meðan bankarnir lúta pólitískri stjórn. Einkavæðing bankanna leysir auðvitað ekki öll vandamál í sambandi við töpuð útlán og önnur áföll í rekstri, en reynslan sýnir hins vegar að með henni væri dregið verulega úr áhættunni.