VIÐ setningu Alþingis ítrekuðu fulltrúar ungliðahreyfinga stjórnmálaflokkanna áskorun sína til þingmanna frá því fyrir tveimur árum þar sem þess var krafist að vinna við endurskoðun kosningalöggjafarinnar hæfist hið fyrsta með það að markmiði að jafna vægi atkvæða. Er ánægjulegt að samstaða hefur náðst meðal ungs fólks í öllum flokkum og endurspeglar það vonandi aukinn skilning meðal þjóðarinnar á nauðsyn róttækra breytinga.

Ekkert réttlætir mismunun

Ungir sjálfstæðismenn hafa lengi lagt mikla áherslu á að misvægi atkvæða eftir búsetu væri leiðrétt. Um það vitna ótal ályktanir, greinar og ræður frá liðnum árum. En þrátt fyrir baráttu þeirra og fjölmargra annarra fyrir þessum málstað hefur lítið þokast í rétta átt. Í ljósi þess hafa ungir sjálfstæðismenn talið að enn væri þörf á að vekja máls á þessu málefni. Var af þeim sökum skipuð nefnd á síðasta vetri til að fjalla um málið og hefur hún nú skilað áliti sínu. Niðurstöður hennar eru ótvírætt á þá leið, að leggja beri höfuðáherslu á að haga breytingum á kosningalöggjöf og kjördæmaskipan þannig, að atkvæðavægi kjósenda verði jafnað eftir búsetu. Færir nefndin fyrir því rök að engin sjónarmið geti réttlætt það að kjósendur njóti ekki sama réttar að lögum þegar þeir velja sér fulltrúa til að fara með stjórn landsins. Ýmsar aðstæður og búsetuskilyrði kunni að vera mismunandi milli landshluta en eðlilegra sé að leita annarra leiða til að bregðast við því en að viðhalda misvægi atkvæða.

Ýmsar leiðir færar

Í niðurstöðum nefndar Sambands ungra sjálfstæðismanna kemur fram að fara megi margar ólíkar leiðir til að jafna atkvæðavægið. Þegar bornir séu saman kostir þeirra og gallar verði hins vegar að huga að ýmsum öðrum markmiðum, svo sem að kosningareglurnar séu tiltölulega einfaldar, gegnsæjar og aðgengilegar öllum almenningi, að kerfið sé eins skilvirkt og kostur er og loks að kjósendum gefist tækifæri til að hafa sem mest áhrif á það hvaða einstaklingar veljast til þingsetu.

Meðal þeirra leiða, sem bent er á, er að unnt sé að skipta landinu upp í 60 einmenningskjördæmi með tiltölulega jöfnu atkvæðavægi. Með því væri verið að koma á einföldu og aðgengilegu kerfi, auka aðhald kjósenda að einstökum þingmönnum og hugsanlega að skapa aðstæður til þess að línur í stjórnmálum yrðu skýrari, enda mætti búast við fækkun og stækkun stjórnmálaflokka ef þessi tillaga næði fram að ganga. Ókostir einmenningskjördæmaleiðarinnar eru hins vegar ýmsir. Þar má nefna að erfitt yrði að ná fullkominni jöfnun atkvæðavægisins, hætta væri á óeðlilegum þrýstingi á þingmenn um fyrirgreiðslu af ýmsu tagi, auk þess sem hafa verður í huga að í þessu kerfi getur komið til þess að allstórir flokkar fái fáa eða jafnvel engan þingmann.

Önnur leið, sem vert er að skoða, er að skipta landinu upp í tiltölulega mörg kjördæmi með fáum þingmönnum, t.d. 15 kjördæmi með 4 þingmönnum. Samkvæmt athugun nefndarinnar virtist vel gerlegt að gera þetta þannig að atkvæðavægi yrði því sem næst jafnt. Kostir þessa kerfis umfram einmenningskjördæmakerfið felast í meiri sveigjanleika og að auðveldara yrði að jafna atkvæðavægið og mynda jafnframt kjördæmi, sem væru skynsamleg út frá landfræðilegum forsendum. Kostir þessarar leiðar í samanburði við það til dæmis að gera landið allt að einu kjördæmi fælust fyrst og fremst í því að kjósendur ættu auðveldara með að veita þingmönnum aðhald og gætu frekar dregið þá til ábyrgðar á kjördag fyrir verk þeirra á kjörtímabilinu heldur en ef þeir væru allir valdir af landslista. Þá má loks nefna, að þetta kerfi er mun einfaldara og auðskiljanlegra en ýmsar blandaðar leiðir, svo sem sú að blanda saman kjördæmakjöri og landskjöri.

Leggja ber áherslu á að í þessum tillögum felst ekki endanleg eða ófrávíkjaleg lausn, heldur eru þær ákveðið innlegg í þá umræðu, sem nú á sér stað um málið. Ungir sjálfstæðismenn eru reiðubúnir að skoða aðrar leiðir og geta í raun fellt sig við flestar þær hugmyndir, sem miða að jöfnun atkvæðavægisins. Mestu skiptir að hefjast þegar handa við undirbúning breytinga til þess að afnema það óþolandi misrétti sem landsmenn búa enn við í þessum efnum.