Birtist í Morgunblaðinu 10. ágúst 2006
Undanfarna daga hafa ýmsir stjórnmálamenn látið í ljósi áhuga sinn á því að hækka fjármagnstekjuskatt til þess að jafna þann mun sem vissulega er fyrir hendi á skattlagningu þessara tekna og almennra launatekna. Fyrir liggur að vaxandi fjöldi Íslendinga fær í dag verulegan hluta tekna sinna í formi fjármagnstekna og því er í sjálfu sér ekki óeðlilegt að spurt sé hvort rök mæli með því að slíkar tekjur séu skattlagðar með öðrum hætti en launatekjur.

Tvær leiðir skoðaðar

Rétt er að rifja upp að þegar sérstökum fjármagnstekjuskatti var komið á fyrir tíu árum var staðan sú að vaxtatekjur höfðu verið skattlausar. Aðrir meginflokkar fjármagnstekna svo sem söluhagnaður hlutabréfa, arður og leigutekjur voru hins vegar skattlagðir með almennu tekjuskattsprósentunni, sem þá var raunar talsvert hærri en hún er í dag. Með nokkurri einföldun má segja, að á þessum tíma hafi löggjafinn staðið frammi fyrir tveimur valkostum; annars vegar að leggja á flatan skatt með lágri prósentu og hins vegar sá möguleiki að leggja á sömu skattprósentu og í almenna  tekjuskattinum en taka jafnframt tillit til verðbólgu og verðtryggingar, auk þess að gera ráð fyrir margvíslegum frádráttarbærum þáttum í þeim tilgangi að skilgreina skattstofninn sem nákvæmast og greina hinar raunverulegu tekjur sem menn hefðu af fjárfestingum sínum. Þetta er auðvitað ekki óþekkt leið við skattlagningu og á sjónarmiðum af þessu tagi byggir skattlagning fjármagnstekna í ýmsum nágrannalöndum okkar þar sem fjármagnstekjuskattur er verulega hærri en hér.

Ókostirnir við þessa leið eru hins vegar margir. Þannig skattlagning er flókin og ógegnsæ, gerir bæði framtalsgerð og eftirlit erfiðari en ella með þeim afleiðingum að hætta á undanskotum eykst. Þá voru að sjálfsögðu höfð í huga þau almennu sjónarmið, að hár skattur á vexti dregur úr hvatanum til sparnaðar, há skattlagning á söluhagnað og arð dregur úr hvatanum til fjárfestinga í atvinnustarfsemi og leiðir til tregðu í viðskiptum með hlutafé, sem getur hamlað skynsamlegri uppstokkun og endurskipulagningu í rekstri og eignarhaldi fyrirtækja. Þá lá einnig fyrir að hár fjármagnsskattur myndi ýta undir tilhneigingu til þess að flytja fjármagn úr landi, enda er fjármagn hreyfanlegasti skattstofn sem hugsast getur.

Góð reynsla af fjármagnstekjuskattinum

Þessi sjónarmið leiddu til þess að meirihluti Alþingis kaus að leggja á flatan fjármagnstekjuskatt með lágri skattprósentu og sem fæstum undanþágum. Það var skynsamleg leið og vart verður um það deilt að þau meginmarkmið sem að var stefnt hafa náðst. Skattstofninn hefur stækkað verulega frá ári til árs og tekjur ríkisins af honum aukist úr því að vera á bilinu 2 til 6% af heildartekjum ríkisins í það að vera 17% af tekjunum. Óhætt er að fullyrða að hófleg skattlagning á vexti og arð hefur hvatt til sparnaðar og fjárfestinga í fyrirtækjum og með því að draga verulega úr skattlagningu söluhagnaðar var eins og losnaði um stíflu í atvinnulífinu með þeim afleiðingum að íslenskt atvinnulíf gengið í gegnum mikið umbreytingaskeið og er orðið skilvirkara og arðbærara en nokkru sinni fyrr. Einnig má fullyrða að lágt skatthlutfall hefur unnið gegn þeirri þróun að menn flytji fjármagn úr landi í skattalegum tilgangi, því þótt slíkar hreyfingar eigi sér vissulega stað í allnokkrum mæli væri hvatinn til þess miklu meiri ef skattprósentan væri hærri.

Núverandi fyrirkomulag ekki gallalaust

Núverandi löggjöf er hins vegar vitaskuld ekki hafin yfir gagnrýni. Þannig hefur verið bent á að brúttóskattlagning og skattlagning nafnvaxta sé ekki sanngjörn þar sem hún feli ekki í sér skattlagningu á hinar raunverulegu tekjur heldur leiði til þess að menn borgi um leið skatt af verðbólgunni. Aðeins við þær kringumstæður þegar verðbólga er engin borgi menn 10% skatt af hinum eiginlegu fjármagnstekjum sínum, við hærra verðbólgustig verði raunveruleg skattbyrði hærri en sem nemur þessum 10% - jafnvel umtalsvert hærri  eins og nú þegar verðbólga mælist um 8% - og ef ávöxtun fjárfestinganna sé undir verðbólgustiginu þurfi menn í raun að borga skatt þótt þeir séu að tapa peningum en ekki að ná einhverjum tekjuauka, eins og almennt þykir eðlilegt þegar skattar eru lagðir á. Þetta er auðvitað ekki mikið vandamál þegar verðbólga er lítil og skatthlutfallið lágt, en ef há verðbólga er viðvarandi eða skattprósentan hækkuð er ljóst að þessi umræða fær byr undir báða vængi.

Mismunur til staðar en samanburður erfiður

Í annan stað verður ekki fram hjá því litið að mismunandi skattlagning fjármagnstekna og launatekna verður alltaf umdeild í þjóðfélaginu og þeim mun umdeildari sem mismunurinn er meiri. Í því sambandi er auðvitað nauðsynlegt að taka fram að mismunur á raunverulegri skattbyrði flestra greiðenda fjármagnstekjuskatts annars vegar og almenns tekjuskatts og útsvars hins vegar er mun minni en sem nemur muninum á 10% og 36,72%. Kemur þar margt til, svo sem áhrif fasts persónuafsláttar, sem leiðir til þess að enginn skattgreiðandi greiðir í raun 36,72% af launatekjum sínum og skattbyrðin minnkar eftir því sem tekjurnar eru lægri. Í öðru lagi koma til áhrif nafnvaxtaskattlagningar án tillits til verðbólgu, sem vikið var að hér að framan. Í þriðja lagi má benda á að þar sem um er að ræða tekjur vegna söluhagnaðar eða arðs þá hafa fyrirtækin iðulega áður borgað 18% tekjuskatt af hagnaði sínum. Þá má í fjórða lagi nefna að í tilviki einyrkja og þeirra sem sjálfir vinna hjá einkahlutafélögum, sem þeir eða nákomnir eiga umtalsverðan hlut í, ber viðkomandi að reikna sér að lágmarki sérstakt endurgjald samkvæmt reglum sem ríkisskattstjóri setur, en það myndar stofn sem skattlagður er samkvæmt almenna staðgreiðsluhlutfallinu. Fleiri þættir geta skipt máli í þessum samanburði og tilvikin eru áreiðanlega eins misjöfn og þau eru mörg, en að minnsta kosti er ljóst að mismunurinn á hlutfallslegri skattbyrði fjármagnseigandans og launamannsins er almennt ekki sá sem gefið er í skyn í opinberri umræðu.

Þrátt fyrir þessa fyrirvara um raunverulega skattbyrði er ljóst að mismunur er fyrir hendi. Það gengur vissulega gegn hugmyndum um að skattkerfið eigi að vera hlutlaust gagnvart því hvernig tekjur manna verða til og slík frávik frá meginreglu verða auðvitað að styðjast við sterk málefnaleg rök. Slík rök geta til dæmis falist í því að með lægri skattlagningu fjármagnstekna sé verið að hvetja til fjárfestinga í atvinnulífinu, styrkja íslenska hagkerfið í alþjóðlegri samkeppni um fjármagn og síðast en ekki síst að viðhalda sterkum tekjustofni fyrir ríkið, sem gæti auðveldlega dregist saman jafn hratt og hann hefur stækkað.

Tekjuskattslækkun besta lausnin

Í ljósi þeirra sjónarmiða, sem hér hafa verið rakin, er eðlilegt að spyrja hvort hægt sé að samræma annars vegar hugmyndir um hlutleysi skattkerfisins gagnvart uppruna teknanna og hins vegar þau efnahagslegu rök sem búa að baki núgildandi lögum um fjármagnstekjuskatt. Sjálfsagt er að skoða tæknilegar lausnir sem geta skipt máli í sambandi við það hvernig skattstofninn er fundinn út, meðal annars til þess að koma í veg fyrir að launagreiðslur og eiginlegar atvinnutekjur séu dulbúnar sem fjármagnstekjur. Vafalaust má finna fleiri dæmi af því tagi sem ástæða er til að skoða. Hins vegar ber að vara við hækkun skatthlutfallsins með nákvæmlega sömu röksemdum og bjuggu að baki niðurstöðunni 1997. Raunar tel ég að hækkun fjármagnstekjuskattsins væri mikið efnahagslegt glapræði og að á henni myndu allir tapa til lengri tíma litið. Aftur á móti tel ég góð rök fyrir því draga úr muninum milli þessara skatta með því að lækka tekjuskatt einstaklinga enn frekar en þegar hefur verið gert. Ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafa á undanförnum árum stigið mörg skref í því sambandi og þessi umræða dregur fram enn eina röksemdina fyrir því að láta ekki staðar numið á þeirri leið.