Birtist í Blaðinu 13. september 2006
Skýrsla formanns matvælanefndar forsætisráðherra frá því í sumar hefur aftur komist á dagskrá í kjölfar fundar Samtaka verslunar og þjónustu í síðustu viku. Eins og fram hefur komið eru til margvíslegar skýringar á því hvers vegna matvörur eru dýrari hér á landi en í nágrannalöndunum. Þar á meðal eru auðvitað þættir eins og lega landsins og náttúruleg skilyrði, markaðsaðstæður og fákeppni, launastig og kaupmáttur og loks skattlagning og innflutningsvernd.  Það má lengi rökræða um það hversu þungt einstakir þættir vega í því  sambandi. Um hitt þarf ekki að deila að ríkið getur með ýmsum aðgerðum haft veruleg áhrif til lækkunar.

Skattlagningin vegur þungt

Allur samanburður sýnir að matvæli eru skattlögð meira hér en víða í nágrannalöndunum. Almenna þrepið í virðisaukaskattinum, 24,5%, er með því hæsta sem gerist (aðeins Norðurlöndin að Finnum undanskildum ganga lengra), en nokkur hluti matvöru lendir í því skattþrepi. Hið sérstaka virðisaukaskattþrep , 14%, sem leggst á meirihluta matvæla, er líka hærra en víða í Evrópu, þótt þar finnist einnig dæmi um annað. Þá leggjast vörugjöld á ýmsar tegundir matvæla, bæði innflutning og innlenda framleiðslu, og loks eru innflutningstollar lagðir á ýmsar tegundir - stundum hreinir ofurtollar - sem auðvitað ber fremur að líta á sem innflutningstakmarkanir en tekjuöflun fyrir ríkissjóð.

Það er auðvitað í valdi löggjafans að taka ákvarðanir um skattlagningu af þessu tagi. Skýrsla formanns matvælanefndar sýnir að hægt væri að afnema vörugjöldin og tollana án þess að það hefði mikil áhrif á tekjur ríkissjóðs. Beint tekjutap af því yrði miðað við núverandi aðstæður í kringum tveir og hálfur milljarður króna, sem í ljósi heildartekna og gjalda ríkissjóðs er vel viðráðanleg upphæð. Samræming og lækkun virðisaukaskatts á matvæli gæti haft talsvert meiri tekjuáhrif, mismunandi eftir því hvaða hlutfall er valið. Einföld samræming í 14% gæti orðið til þess að ríkið yrði af tekjum upp á tæpan milljarð króna og ætla má að lækkun um hver prósent eftir það "kosti" rúmlega 500 milljónir. Ef farið yrði með allar matvörur í 7% skatt gætu áhrifin því samanlagt orðið lækkun um 4.500 milljónir. Það er hins vegar ekki víst að ríkið yrði af allri þessari upphæð enda getur verið að lækkunin leiði til þess að neysla annarra vörutegunda aukist og ríkið fái þar með auknar tekjur af virðisaukaskatti af þeim.

Ríkið getur aukið samkeppni

En það er ekki bara með skattalækkunum sem ríkisvaldið getur stuðlað að lægra matarverði. Stór hluti búvöruframleiðslunnar hér á landi býr við aðrar samkeppnisreglur en almennt gilda. Samráð og skipting markaða sem er bönnuð samkvæmt samkeppnislögum er leyfð á ákveðnum sviðum. Þessar lögbundnu samkeppnishömlur hafa sín áhrif á matarverðið. Sama má segja um innflutningsverndina, sem felst í háum tollum á tilteknar vörur. Þessa orsakaþætti hás matarverðs verður að endurskoða á næstu árum, bæði vegna alþjóðlegra skuldbindinga og sívaxandi þrýstings frá íslenskum neytendum. Á sama tíma verður auðvitað að tryggja öflugt samkeppniseftirlit þannig að fákeppni á smásölumarkaði komi ekki í veg fyrir að aukið frelsi og lægri skattar skili sér til neytenda.

Það er ekki með neinu móti hægt að halda því fram að þessar breytingar séu tæknilega flóknar. Hitt vitum við að þær kunna að vera snúnar út frá pólitísku sjónarhorni. Til þess að hrinda þeim í framkvæmd þarf að tryggja nægilega víðtæka samstöðu, bæði milli stjórnmálaflokka og innan þeirra. En höfum við stjórnmálamennirnir einhverja afsökun fyrir því að fresta því verki?