Sjö röksemdir fyrir einkavæðingu gæti að mínu mati orðið til þess að styrkja afkomu ríkissjóðs, létta skattbyrði, bæta þjónustu og lækka verð til neytenda og bæta kjör starfsmanna fyrirtækjanna.

UM þessar mundir er Reykjavíkurborg að hrinda í framkvæmd nokkrum verkefnum á sviði einkavæðingar. Almennt virðist góð samstaða um þessar aðgerðir og kemur það nokkuð á óvart miðað við það gerningaveður sem stundum áður hefur verið magnað upp vegna mála af þessu tagi.

Um leið og rétt er að fagna einkavæðingunni hjá Reykjavíkurborg er rétt að minna á að af hálfu ríkisstjórnarinnar, sem nú situr, hefur lítið þokast í einkavæðingarátt frá því hún tók við völdum vorið 1995. Á því þarf að verða breyting enda hníga flest rök að því að einkavæðing sé bæði hagkvæm og skynsamleg og til þess fallin að bæta hag alls almennings.

Bættur rekstur Löng reynsla sýnir fram á hagkvæmni einkarekstrar í samanburði við opinberan rekstur. Með einkavæðingu má því yfirleitt bæta afkomu þess fyrirtækis eða stofnunar sem um er að ræða, m.a. þar sem ákvarðanataka verður skilvirkari og markvissari. Að auki sýnir reynslan að einkafyrirtæki fylgjast í mörgum tilvikum betur með þróun á starfssviði sínu og leggja frekar út í fjárfestingar og nýsköpun til þess að bæta samkeppnisstöðu sína. Með því kann taprekstri að vera snúið í hagnað, eða sá hagnaður að aukast, sem áður var fyrir hendi.

Aukin samkeppni

Einkavæðing eykur samkeppni í þjóðfélaginu, bæði þegar opnað er fyrir samkeppni á sviðum þar sem einokun ríkti áður og einnig þar sem opinber fyrirtæki nutu áður samkeppnisforskots en sitja eftir einkavæðingu við sama borð og keppinautarnir. Fyrirtæki, sem áður höfðu ríkið að bakhjarli, verða þá að standa sig í samkeppni á grundvelli eigin verðleika.

Valddreifing

Einkavæðing getur stuðlað að dreifingu valds í atvinnulífinu enda er yfirleitt æskilegt að haga sölu opinberra fyrirtækja með þeim hætti að eignaraðild verði dreifð. Með einkavæðingu er dregið úr áhrifum stjórnmálamanna á stefnumörkun og í stað pólitískra fyrirgreiðslusjónarmiða er farið að byggja reksturinn á arðsemissjónarmiðum. Árangur einkavæðingar er oftast nær sá að fjöldi hluthafa kemur að rekstrarákvörðunum í stað fárra stjórnmálamanna og skjólstæðinga þeirra.

Hagur neytenda og skattborgara batnar

Hagur neytenda og skattborgara batnar almennt við einkavæðingu. Í stað opinberra fyrirtækja í vernduðu umhverfi sem jafnvel hafa sjálftökurétt hvað varðar gjöld fyrir þjónustuna, koma einkarekin fyrirtæki sem búa við strangt aðhald markaðarins. Slíkt kemur neytendum til góða enda skilar aukin samkeppni sér yfirleitt í lægra verði og betri þjónustu. Skattborgarar hagnast á einkavæðingunni vegna þess að hún leiðir til hagkvæmari rekstrar hjá hinu opinbera. Í stað þess að miklir fjármunir séu bundnir í rekstri einhverra tiltekinna fyrirtækja, eða jafnvel notaðir til að niðurgreiða starfsemina, er hægt að verja þeim á annan hátt. Hin einkavæddu fyrirtæki skila í mörgum tilvikum meiru til ríkissjóðs en þau gerðu sem opinber fyrirtæki og eykur það að sjálfsögðu einnig svigrúm til almennra skattalækkana.

Starfsmenn bera meira úr býtum

Ætla má að einkafyrirtæki hafi meiri möguleika en ríkisfyrirtæki til að umbuna góðu starfsfólki enda búa þau fyrrnefndu við mun meiri sveigjanleika í starfsmanna- og launamálum. Einkavæðing skapar einnig möguleika á því að starfsmenn eignist hlut í fyrirtækjum en slíkt styrkir fyrirtækin og eflir starfsandann. Ýmis dæmi eru um slíkt hér á landi og virðist reynslan af því góð.

Efling hlutbréfamarkaðar

Einkavæðing getur orðið til þess að stórefla íslenskan hlutabréfamarkað en öflugur innlendur markaður er mikilvæg forsenda þess að fólk leggi sparifé sitt í atvinnurekstur. Ef almenningur treystir sér til að spara með því að kaupa hlutabréf aukast möguleikar á uppbyggingu eigin fjár í atvinnulífinu og getur það orðið til að auðvelda stofnun nýrra fyrirtækja. Einkavæðing getur þannig stuðlað að nýsköpun og framfarasókn í atvinnulífinu.

Bætt fjárhagsstaða hins opinbera

Tekjur af sölu opinberra fyrirtækja geta orðið til þess að bæta fjárhagsstöðu ríkisins talsvert. Mikilvægt er hins vegar að sölutekjurnar séu notaðar til þess að greiða eldri skuldir en ekki nýttar í rekstur. Hafa verður í huga að um "eingreiðslutekjur" er að ræða, þ.e. ríkið fær fjármagn við sölu fyrirtækja en síðan ekki söguna meir. Því er varhugavert að láta sölutekjurnar renna til að standa straum af almennum útgjöldum enda væri þar með einungis verið að skjóta útgjaldavandanum á frest. Þvert á móti er rétt að nýta tekjurnar til að bæta skuldastöðuna og stuðla þannig að því að skilyrði skapist til að lækka skatta til frambúðar.

Niðurstaða

Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir sjö mikilvægum röksemdum fyrir einkavæðingu. Af þeirri upptalningu má sjá að víðtæk einkavæðing hjá ríkinu gæti orðið til þess að styrkja afkomu ríkissjóðs, létta skattbyrði af skattgreiðendum, bæta þjónustu og lækka verð til neytenda, og síðast en ekki síst til þess að bæta kjör starfsmanna þeirra fyrirtækja, sem yrðu einkavædd. Í ljósi þess er full ástæða til að hvetja ríkisstjórnina til að hraða áformum sínum í þessum efnum.