Breytt umhverfi í afbrotaheiminum

Birgir Ármannsson

24 stundir, 2 júlí 2008
Viðhorf – Birgir Ármannsson
Fyrr í vikunni var kynnt opinberlega mat greiningardeildar ríkislögreglustjóra vegna hættu af völdum hryðjuverka og skipulagðrar glæpastarfsemi hér á landi. Meginniðurstöður þessa mats eru á þá leið að hætta á hryðjuverkum sé lítil hér á landi en hins vegar er vakin athygli á aukinni skipulagðri glæpastarfsemi. Bæði er um að ræða umsvif erlendra glæpahópa hér á landi og starfsemi íslenskra hópa. Stundum er um að ræða samvinnu milli þessara hópa og er það mat greiningardeildar að íslenskir og erlendir glæpamenn muni í auknum mæli starfa saman með skipulögðum hætti.

Hinn breytti veruleiki, sem greiningardeildin lýsir, birtist í því að skipulögð glæpastarfsemi færist í vöxt hér á landi og sé að verða fjölbreyttari - það er nái til fleiri brotaflokka en áður. Er meðal annars vísað til starfsemi hópa sem uppruna eiga í Austur-Evrópu og orðið hefur vart við á undanförnum misserum. Er sérstaklega tekið fram, að vísbendingar séu um að þessi starfsemi sé umfangsmeiri en flestir höfðu ætlað. Þótt sérstaklega sé vísað til þeirra breytinga, sem stafa af þessum auknu umsvifum erlendra glæpahópa, er að sjálfsögðu líka vakin athygli á því að íslenskir glæpamenn séu líka stórtækir á þessu sviði. Bent er hættuna af aukinni hörku í glæpaheiminum vegna þessarar þróunar, bæði í samskiptum við lögreglu og einnig vegna átaka milli glæpahópa.

Þessar niðurstöður greiningardeildar þurfa í sjálfu sér ekki að koma á óvart. Öllum sem fylgjast með þessum málum hefur verið ljóst að umfang og eðli brotastarfsemi hér á landi hefur verið að breytast með ýmsum hætti á undanförnum árum. Engu að síður er rökstutt hættumat greiningardeildar mikilvægt innlegg í umræður um þessi mál – ekki síst fyrir okkur þingmenn þegar við fjöllum um hugsanlegar lagabreytingar til að sporna við hættum af þessu tagi. Greiningardeildin hefur það hlutverk að safna með skipulögðum hætti og leggja mat á upplýsingar sem fyrir liggja um glæpastarfsemina og hafa niðurstöður hennar því ótvírætt meira gildi en tilfinning manna fyrir ástandinu eða tilviljanakenndar upplýsingar sem birtast í fjölmiðlum. Upplýsingar frá greiningardeild hafa mikið gildi, bæði þegar kemur að áherslum lögreglunnar í starfi sínu og einnig þegar löggjöf á sviði refsiréttar og réttarfars er til skoðunar.

Ýmsar lagabreytingar hafa verið gerðar á undanförnum árum með hliðsjón af því breytta umhverfi sem lýst er í skýrslu greiningardeildar. Aðrar eru einnig í farvatninu og er þar nærtækast að nefna frumvarp til breytinga á almennum hegningarlögum, sem allsherjarnefnd Alþingis fjallaði um og samþykkti á vordögum og bíður afgreiðslu á haustþingi í september. Meginefni þess felst í ákvæðum, sem ætlað er að sporna við skipulagðri glæpastarfsemi og hryðjuverkum og er með þeim ætlunin að innleiða í íslenska löggjöf efni alþjóðlegra samþykkta á því sviði. Meðal helstu nýmæla eru ítarleg ákvæði um upptöku eigna, sem miða að því að auðvelda yfirvöldum að gera upptækan ávinning af brotastarfsemi, enda sýnir reynslan að slík eignaupptaka hefur verulegt gildi í baráttunni við afbrot, sem framin eru í hagnaðarskyni. Skipulögð glæpastarfsemi er drifin áfram af hagnaðarvon og fjárhagslegt bolmagn glæpahringjanna ræður að sjálfsögðu miklu um afl þeirra og þá hættu sem af þeim stafar. Með skýrum og víðtækum ákvæðum um eignaupptöku eru því yfirvöldum færð mikilvæg vopn í þessari baráttu.

Skýrsla greiningardeildar undirstrikar mikilvægi þess að framangreint frumvarp nái fram að ganga. Skýrslan gefur líka tilefni til að hugað sé að fleiri atriðum í löggjöfinni og má þar nefna ábendingu um að skortur á svokölluðum forvirkum rannsóknarheimildum setji lögreglu meiri takmarkanir en tíðkast í nágrannalöndunum, til dæmis varðandi söfnun upplýsinga um einstaklinga eða hópa, sem hætta kann að stafa af. Dómsmálaráðherra hefur í fjölmiðlum tekið undir þetta og jafnframt getið þess, að slíkum víðtækum heimildum til upplýsingasöfnunar þurfi að fylgja eftirlit, bæði þannig að dómsúrskurðar yrði krafist í tilvikum af þessu tagi og að starfsemin yrði þar að auki undir eftirliti sérstakrar þingnefndar. Mikilvægt er að á vettvangi Alþingis fari fram yfirveguð umræða um þessi efni – umræða sem byggir á staðreyndum og röksemdum en ekki upphrópunum og gífuryrðum eins og iðulega hefur borið við á undanförnum árum þegar rætt hefur verið um auknar heimildir yfirvalda í baráttunni við skipulagða glæpastarfsemi og hryðjuverk.

Höfundur er þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík og formaður allsherjarnefndar.