Er hlutverk ríkisins að lána til íbúðakaupa?

Birgir Ármannsson

24 stundir, 27. febrúar 2008
Viðhorf – Birgir Ármannsson
Viðhorf til hlutverks ríkisvaldsins í efnahags- og atvinnulífinu hafa tekið miklum breytingum á undanförnum árum. Það sjónarmið hefur rutt sér til rúms, bæði hérlendis og erlendis, að ríkið eigi að koma að þessum málum með almennum hætti, með lagasetningu, almennum aðgerðum og eftirliti, frekar en með rekstri einstakra fyrirtækja. Þróunin hefur verið í þessa átt bæði hér og víðast hvar í löndunum í kringum okkur. Fyrir ekki svo mörgum árum þótti eðlilegt að hér væri starfandi ríkisrekin prentsmiðja, ferðaskrifstofa, verksmiðjur af ýmsu tagi, svo nokkurdæmi séu nefnd, auk þess sem meginþorri fjármálakerfisins væri á höndum ríkisins. Síðastliðinn einn og hálfan áratug hefur verið unnið markvisst að því að breyta þessu. Opinber fyrirtæki hafa verið einkavædd, hlutverk markaðarins aukið til muna og samkeppni innleidd á mörgum sviðum, þar sem hún var lítil eða brengluð áður vegna einokunar og ríkisafskipta.
Flestir eru sammála um að þessi þróun hafi verið til góðs. Þeir eru vissulega til, sem efast um að hér hafi rétt skref verið stigin en þeir eru fáir og fer trúlega fækkandi. Það er vandfundinn sá maður utan Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs – sem hefur raunverulega áhuga á að snúa við til gömlu ríkisafskiptanna. Hitt er svo annað mál, að skiptar skoðanir eru um framtíðarstefnu að þessu leyti, þ.e. hvort og þá hvernig eigi að stíga fleiri skref í þá átt að færa verkefni frá hinu opinbera til einkaaðila. Dæmi um þetta er spurningin um hvort ríkisstofnun eigi til frambúðar að vera langstærsti aðilinn á markaði fyrir almennar lánveitingar til íbúðakaupa.

Hér var staðan lengi sú, að Íbúðalánasjóður ríkisins og forverar hans voru yfirgnæfandi á þessum markaði. Lætur nærri að markaðshlutdeildin hafi verið milli 80 og 90% fram til ársins 2004 en þá hófu bankarnir sókn inn á þennan markað með verulegum árangri. Íbúðalánasjóður snerist til varna með ýmsum hætti, og naut til þess atbeina eiganda síns, ríkisins, bæði sem bakhjarls og ábyrgðaraðila, en um leið með því að lánareglur voru rýmkaðar, bæði hvað varðar hámarksfjárhæðir og lánshlutfall. Með þessum aðgerðum tóks sjóðnum að halda mikilli markaðshlutdeild í samkeppni við bankana en aðrar afleiðingar þessara aðgerða voru miklar verðhækkanir á fasteignum, þensla og verðbólga, sem misserum saman átti fyrst og fremst rót í þróuninni á fasteignamarkaðnum. Fjölmargir aðilar sem um íslensk efnahagsmál fjalla hafa bent á þetta, meðal annars í því samhengi að það hafi verið undarleg og óheppileg staða að á sama tíma og Seðlabankinn hafi reynt að sporna við verðbólgu með aðgerðum á sviði peningamála hafi lánasjóður í eigu ríkisins róið í hina áttina.

Í ljósi þessara efnahagslegu þátta hafa margir sérfræðingar lagt til að fyrirkomulagi og aðkomu ríkisins að íbúðalánamarkaðnum verði breytt. Það eitt og sér gefur auðvitað tilefni til að málið verði tekið á dagskrá. Sömuleiðis er ástæða til að skoða núverandi fyrirkomulag í ljósi þess að rök hafa verið færð fyrir því að það standist ekki skuldbindingar okkar samkvæmt EES. Sú hlið málsins hefur um nokkurt skeið verið til skoðunar hjá Eftirlitsstofnun EFTA. Ekki er hægt að segja fyrir hver niðurstaðan verður úr þeirri athugun en hún kann að knýja á um breytingar.

Þegar litið er til allra þessara þátta er ljóst að full ástæða er til að ræða framtíðarfyrirkomulag Íbúðalánasjóðs og jafnvel að ræða róttækar breytingar á hlutverki hans. Í þeirri yfirferð er eðlilegt að spurt sé þeirrar grundvallarspurningar, hvort ríkið eigi um alla framtíð að reka lánastofnun, sem keppir af hörku við önnur fyrirtæki á þessu sviði fjármálaþjónustu. Það er einsdæmi í hinum vestræna heimi að ríkið reki umfangsmikla starfsemi á því sviði og því hljótum við að spyrja hvað kalli á slíka skipan hér. Það er mikilvægt að sú umræða fari fram á málefnalegan hátt en einkennist ekki af upphrópunum og slagorðum, eins og því miður hefur gætt þegar þessi mál hafa borið á góma hér á landi að undanförnu.

Höfundur er þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.