Birgir Ármannsson
| Hvernig á að skipa í dómaraembætti? |
|
24 stundir, 16. janúar 2008 Viðhorf – Birgir Ármannsson Umræður um skipun héraðsdómara nú nýverið hafa vakið nokkrar umræður í fjölmiðlum og á þingi. Þeim má í fljótu bragði skipta í tvennt; annars vegar gagnrýni á þessa tilteknu embættisveitingu og hins vegar umræður um æskilegt fyrirkomulag þessara mála. Varðandi þá skipun í embætti héraðsdómara, sem mest hefur verið rædd að undanförnu, er rétt að hafa í huga að fyrirmæli dómstólalaga um skipun héraðsdómara eru skýr. Ráðherra hefur veitingarvaldið og skipar í embætti einhvern úr hópi þeim hópi umsækjenda, sem uppfyllir hæfisskilyrði laganna. Ráðherra ber auðvitað samkvæmt almennum reglum að skipa þann sem hann telur hæfastan, á grundvelli málefnalegs mats, og ber skylda til að rökstyðja þá niðurstöðu sína, sé eftir því leitað. Dómstólalög kveða á um að sérstök nefnd skuli fjalla um umsækjendur áður en ráðherra tekur ákvörðun sína en í lögunum kemur ekkert fram um að ráðherra beri að fara að niðurstöðum nefndarinnar. Í reglugerð um nefndina er svo beinlínis tekið fram að niðurstöður hennar séu ekki bindandi. Þetta er mikilvægt að hafa í huga, því í umræðum síðustu daga hefur því hvað eftir annað verið haldið fram að ráðherra væri bundinn af mati nefndarinnar. Slík túlkun á sér ekki stoð í þeim reglum, sem um þessi mál gilda. Í málinu er ljóst að farið hefur verið að skýrum fyrirmælum dómstólalaga og jafnframt liggur fyrir að ákvörðun sína byggir ráðherra á málefnalegum forsendum, sem hann hefur rökstutt. Í mínum huga er því ekki vafi um að ákvörðun ráðherra er lögmæt, jafnvel þótt skiptar skoðanir séu um þær forsendur sem ákvörðunin byggir á. Hvað sem þessu máli líður geta menn hins vegar haft ýmsar skoðanir á því hvort ástæða sé til að gera breytingar á lögum í þessu sambandi. Stundum hefur verið nefnt að gera bæri niðurstöðu álitsgjafa bindandi, í tilviki hæstaréttardómara væri það rétturinn sjálfur en í tilviki héraðsdómara væri það matsnefndin, sem hér hefur verið vikiðað. Þá hefur líka verið nefnt að í stað hæstaréttar ætti að leita álits sambærilegrar nefndar og nú fjallar um umsækjendur um embætti héraðsdómara. Þetta eru auðvitað leiðir sem eru færar frá lagatæknilegu sjónarmiða en hafa ákveðna galla. Í mínum huga er óhepplegt að hæstiréttardómarar hafi endanlegt vald til að velja nýja menn í sinn hóp. Ég tel með fullri virðingu fyrir réttinum, að slíkt fyirrkomulag sé ekki hollt fyrir neinn hóp eða stofnun. Sama getur átt við um matsnefnd, en einnig skiptir máli að nefndir af því tagi þurfa ekki að bera ábyrgð á ákvörðunum sínum með sama hætti og ráðherrar. Núverandi fyrirkomulag þar, sem endanlegt vald og ábyrgð er hjá ráðherra, er að mínu mati heppilegra, enda ber ráðherra stjórnskipulega ábyrgð gagnvart þinginu, auk þess sem hann ber pólitíska ábyrgð gagnvart kjósendum. Meðal stjórnmálamanna er hins vegar vinsæl sú tillaga að Alþingi komi að vali hæstaréttardómara með þeim hætti að samþykki 2/3 hluta þingmanna þurfi til að staðfesta ákvörðun ráðherra og jafnvel hefur verið rætt um að yfirfæra þá reglu líka á val héraðsdómara. Ég tel að sú leið sé hóheppileg út frá þeirri forsendu að með því væri verið að gera val dómara, 9 í hæstarétti og 38 hjá héraðsdómstólum, að pólitísku bitbeini í öllum tilvikum. Í dag eru pólitískar deilur um þessar embættaveitingar undantekning en með þessari breytingu væri verið að gera þær að meginreglu. Í þeim löndum, sem búa við líkasta stjórnskipan og réttarkerfi og við er aðkoma þings að þessum málum óþekkt, og Bandaríkjunum, þar sem þing þarf að staðfesta val á hæstaréttardómurum, fara nær undantekningarlaust fram harðvítugar deilur um þessar ákvarðanir. Með því væri verið að fara úr öskunni í eldinn að mínu mati. Höfundur er þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík. |