Getum við sameinast um Maastricht-skilyrðin?

Birgir Ármannsson

Morgunblaðið, nóvember 2008
Eftir Birgi Ármannsson
Um þessar mundir glímum við Íslendingar við einhverjar erfiðustu aðstæður í efnahagsmálum í áratugi. Í umræðum um þessa stöðu mála og hugsanlegar lausnir ber mjög á tillögum um að við Íslendingar gerumst aðilar að Evróusambandinu og tökum evruna upp sem gjaldmiðil. Flestir viðurkenna - að minnsta kosti í orði kveðnu - að upptaka evrunnar leysi ekki þann bráðavanda sem við eigum nú við að stríða. Engu að síður er krafan um að við stígum skref í þessa átt hávær og margir krefjast yfirlýsinga og ákvarðana um þessi mál strax. Er þá oft látið í veðri vaka að einföld og einhliða ákvörðun af okkar hálfu sé helsta eða jafnvel eina lausnin á vandanum og litið fram hjá því að myntsamstarfið hefur bæði kosti og galla og er þar að auki ekki raunhæfur möguleiki nema að ströngum skilyrðum uppfylltum.
Í þessari umræðu er líka oftar en ekki horft fram hjá því að jafnvel þótt talið yrði hagstætt að Ísland yrði aðili að myntsamstarfinu og evra yrði tekin upp þá þarf að útkljá mörg önnur álitaefni áður en til þess kæmi. Þannig er nauðsynlegt að vega og meta ESB-aðild út frá því hvaða svið myndu færast undir regluverk ESB, sem ekki falla nú undir reglur EES-samningsins. Þar eru auðvitað efst á blaði sjávarútvegs- og landbúnaðarmál, en ekki má heldur gleyma því að yfirlýst stefna ESB er að samstarfið á vegum þess nái til sífellt fleiri sviða þjóðlífsins. En síðast en ekki síst þarf að taka afstöðu til stjórnskipulegra álitaefna; hvernig ESB-aðild samræmist hugmyndum okkar um fullveldi landsins og hvort - og þá hvernig -nauðsynlegt væri að breyta stjórnarskránni til að ESB-aðild gæti orðið að veruleika. Allt eru þetta atriði sem skipta máli við heildarmat á því hvort æskilegt sé að við göngum í ESB eða ekki.

Hver eru skilyrðin?
En svo athyglinni sé aftur beint að gjaldmiðilsmálunum er rétt að athuga að til þess að Ísland geti orðið aðili að Myntbandalagi Evrópu og tekið upp evruna þurfa margvísleg skilyrði að vera fyrir hendi. Það að vilja vera með er ekki nóg. Þannig þarf landið að vera aðili að ERM, gengissamstarfi Evrópusambandins, í tvö ár fyrir upptöku evrunnar og aðild að ERM getur ekki komið til sögunnar fyrr en eftir formlega inngöngu í ESB. Þá þyrfti Ísland einnig að uppfylla hin svokölluðu Maastricht-skilyrði á sviði peningamála og ríkisfjármála, en þau eru eftirfarandi:

   1. Halli á rekstri hins opinbera má ekki vera 3% af landsframleiðslu.
   2. Skuldir hins opinbera mega ekki vera yfir 60% af landsframleiðslu.
   3. Verðbólga sé ekki meiri en 1,5% umfram meðaltal í þeim þremur ESB ríkjum sem hafa lægsta verðbólgu undangengið ár.
   4. Langtímanafnvextir (á mælikvarða skuldabréfa ríkisins til 10 ára) séu ekki meiri en 2% umfram samsvarandi vexti í þeim þremur aðildarríkjum ESB sem hafa lægsta verðbólgu.
   5. Að gengi gjaldmiðils umsóknarríkisins hafi ekki sveiflast umfram 15% vikmörk í kringum tiltekið viðmiðunargengi undangengin tvö ár.

Á síðustu árum hafa Íslendingar uppfyllt skilyrðin sem varða ríkisfjármálin vegna þess að afgangur hefur verið á ríkisrekstrinum og skuldir ríkisins greiddar niður í stórum stíl. Hins vegar er hætt við að fjárlagahallinn á næsta ári fari langt yfir viðmiðunarmörkin miðað við spár um stórfelldan samdrátt í tekjum ríkisins. Þær hremmingar sem gengið hafa yfir að undanförnu vegna hruns íslensku bankanna munu líka leiða til stórfelldrar erlendrar lántöku, sem kann að leiða til þess að erfitt verði að uppfylla skilyrðið um skuldir hins opinbera á næstu árum.

Skynsamleg langtímamarkmið
Eins og staðan er í dag vantar auðvitað líka mikið upp á að við uppfyllum skilyrðin um verðbólgu, vexti og gengissveiflur. Af þessu má sjá að hér þurfa að verða stórfelldar breytingar til að Ísland uppfylli Maastricht-skilyrðin og þær munu hvorki nást fram á skömmum tíma né sársaukalaust. Reynslan sýnir að vandinn er ekki endilega fólginn í því að á einhverjum einstökum skilyrðum heldur í því að ná þeim öllum á sama tíma. Til þess þarf að taka ótal margar ákvarðanir í ríkisfjármálum og peningamálum, sem reynast munu erfiðar, ekki síst frá pólitískum sjónarhóli. Að ímynda sér annað er hrein óskhyggja. Á hinn bóginn felast í þessum skilyrðum skynsamleg langtímamarkmið í hagstjórn og því er rétt, eins og forsætisráðherra benti nýlega á, að stjórnvöld og Alþingi marki þá stefnu að ná þessum markmiðum, burtséð frá þeirri spurningu hvort við viljum ganga í ESB og myntbandalagið eða ekki. Raunar ættu stuðningsmenn beggja þeirra meginsjónarmiða sem uppi eru í Evrópumálum að geta sameinast um að stefna að því að við uppfyllum skilyrðin, því ekki ætti að vera um það ágreiningur að sá stöðugleiki í efnahagsmálum, sem þau gera ráð fyrir, sé lífsnauðsynlegur fyrir efnahagslega framtíð okkar Íslendinga.

Það ætti því að vera sameiginlegt viðfangsefni á næstunni að móta tillögur og ráðast í aðgerðir sem færa okkur nær því að Maastricht-skilyrðin náist. Ég er ekki í vafa um að það er bæði mikilvægara verkefni og nær okkur í tíma heldur en að útkljá þann ágreining, sem uppi er um hvort langtímahagsmunum okkar verði betur borgið innan eða utan ESB og evrusamstarfsins. Jafnvel hörðustu stuðningsmenn ESB-aðildar ættu að viðurkenna, að það væri þýðingarlítið að kljúfa þjóðina niður í rót í deilum um aðildina ef ekki væri raunhæft að uppfylla Maastricht-skilyrðin. Kostirnir við aðildina að myntsamstarfinu eru jú helsta trompið í málflutningi þeirra um þessar mundir. Er einhver sérstakur áhugi á því meðal þjóðarinnar að við verðum aðilar að ESB án þess að eiga þess kost að taka upp evruna? Ekki finnst mér það líklegt.

ESB-umræða heldur auðvitað áfram
Evrópuumræðan hér á landi mun hins vegar auðvitað halda áfram enda er nauðsynlegt fyrir okkur að halda áfram að ræða kosti og galla ESB-aðildar með málefnalegum hætti. Bæði stuðningsmenn og andstæðingar aðildar þurfa líka hugsanlega að endurmeta sjónarmið sín að meira eða minna leyti þegar aðeins fer að lægja eftir þann mikla storm, sem nú gengur yfir Ísland og önnur vestræn ríki. Aðstæður hér á landi eru að breytast mjög mikið um þessar mundir og það sama á áreiðanlega við um nágrannalöndin, meðal annars þau sem tilheyra evrusvæðinu . Allar forsendur geta breyst hratt við þessar aðstæður og því væri að mínu mati hrein glópska að taka einhverjar ákvarðanir um varanleg tengsl okkar við ESB fyrr en óveðrinu slotar og unnt verður að leggja mat á nýjar aðstæður. Ég tel hins vegar að stefnumótun um leiðir til að ná Maastricht-skilyrðinunum sé bæði raunhæft og brýnt mál og þar eigi megináhersla okkar að liggja á næstu vikum og mánuðum.

Höfundur er þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.