Tilefni til harðra lögregluaðgerða

Birgir Ármannsson

Morgunblaðið, apríl 2008
eftir Birgi Ármannsson
Óspektirnar við Suðurlandsveg gefa tilefni til þess að minna á nokkur grundvallaratriði. Fyrst er til að taka að viðurkennt hér á landi og hvarvetna í nágrannalöndunum að það sé lýðræðislegur réttur fólks að koma sjónarmiðum á framfæri, þar á meðal með því að mótmæla með friðsamlegum hætti og innan ramma laganna. Tjáningarfrelsið og rétturinn til mótmæla er verndaður í stjórnarskrá en slíkur réttur takmarkast eins og fleiri frelsisréttindi stjórnarskrár af ýmsum þáttum eins og til dæmis sjónarmiðum um allsherjarreglu og öryggi borgaranna. Þannig er t.d. skýrt að banna má mannfundi undir berum himni ef uggvænt þykir að af þeim leiði óspektir.
Enginn dregur í efa rétt vörubílstjóra til að mótmæla, hvort sem þeir vilja mótmæla háu olíuverði, skattlagningu ríkisins, reglum um hvíldartíma eða hverju sem er. Ekki leikur heldur neinn vafi á um það að vörubílstjórar hafa ótal möguleika á að koma slíkum mótmælum á framfæri innan þess ramma sem landslög setja. Loks getur enginn efast um að þeir sem ekki fara að lögum geti átt von á afskiptum lögreglu og eftir atvikum viðurlögum í samræmi við það sem lög kveða á um. Það á jafnt við um vörubílstjóra sem aðra.

Vörubílstjórar hafa haldið uppi mótmælum sínum í nokkrar vikur og í mínum huga er enginn vafi um að á því tímabili hafa komið upp tilvik þar sem þeir hafa brotið lög, bæði umferðarlög og almenn hegningarlög. Þar er bæði um að ræða brot á einstökum ákvæðum þessara laga sem og ítrekuð tilvik þar sem einstaklingar úr þeirra hópi hafa ekki farið að eðlilegum og lögmætum fyrirmælum lögreglu, en slík háttsemi getur sem slík falið í sér lögbrot. Ég er heldur ekki í vafa um að lögregla hefur sýnt mikið langlundargeð í samskiptum sínum við bílstjórana og leitast við að greiða úr málum í góðu og stuðlað að því að þeir gætu komið mótmælum sínum á framfæri með friðsamlegum hætti.

Af fréttum að dæma fóru mótmæli vörubílstjóra fullkomlega úr böndunum við Suðurlandsveg að morgni miðvikudags. Þeir frömdu lögbrot með því að stöðva umferð um eina helstu samgönguæð landsins og virtu að vettugi ítrekuð tilmæli lögreglu um að láta af þeirri háttsemi. Það var því ljóst að lögreglunni var nauðugur einn kostur að grípa til aðgerða. Aðstæður kölluðu einfaldlega á slíkt. Og þegar allstór hópur manna reynir að hindra lögreglu við störf sín og hegðar sér með ógnandi hætti, jafnvel með grjótkasti, er ekki að furða að lögregla hafi talið sig nauðbeygða til að grípa til harkalegra aðgerða.

Við aðstæður af þessu tagi hefur lögregla skýra heimild til valdbeitingar. Sú heimild takmarkast auðvitað af almennu sjónarmiðum meðalhófsreglu um að ekki megi beita meira valdi eða harkalegri aðgerðum en nauðsynlegar eru hverju sinni. Um það hvort slíkra sjónarmiða hafi verið gætt í einstökum tilvikum er auðvitað farið yfir innan lögreglunnar og eftir atvikum ákæruvaldsins og jafnframt geta þeir sem telja sig hafa orðið fyrir of harkalegum aðgerðum jafnan leitað réttar síns fyrir dómstólum. Þar er hinn rétti vettangur til að útkljá slík mál; það verður hvorki gert í fjölmiðlum né á fundum í einstökum þingnefndum eða annars staðar.

Vegna gagnrýni sem fram hefur komið á lögregluna vegna aðgerðanna við Suðurlandsveg á miðvikudaginn finnst mér hins vegar rétt að ítreka þá skoðun mína, að fullt tilefni hafi verið til aðgerða af hálfu lögreglu og aðstæður hafi kallað á að málin væru tekin föstum tökum. Sem betur fer koma aðstæður af þessu tagi ekki oft upp hér á landi, en þegar það gerist ætti ekki að þurfa að undrast að lögregla telji sig knúna til að beita harðari aðgerðum en við eigum almennt að venjast.

Höfundur er formaður allsherjarnefndar Alþingis.