Viðskiptablaðið, 5. september 2008
Eftir Birgi Ármannsson
Viðskiptaráð Íslands hélt í gær fund um útþenslu hins opinbera. Með þessu vakti ráðið máls á mikilvægu máli, sem sérstaklega er vert að gefa gaum um þessar mundir þegar erfiðir tímar eru gengnir í garð í efnahagslífinu. Skilaboð Viðskiptaráðs eru skýr; við núverandi aðstæður efnahagslægðar og minnkandi skatttekna er mikilvægt að stemma stigu við auknum umsvifum ríkisins og hefja markvissan niðurskurð útgjalda til að koma í veg fyrir skuldasöfnun. Ráðið hefur unnið athyglisverða skýrslu um málið, þar sem er að finna fjölmargar tillögur og ábendingar til úrbóta.

Undanfarin ár hefur barátta áhugamanna um minni ríkisútgjöld verið varnarbarátta – viðleitni til að standa gegn óhóflegri útgjaldaaukningu en ekki róttækar aðgerðir til að draga úr útgjöldum. Deila má um árangurinn af þeirri baráttu. Til að draga fram það jákvæða má auðvitað benda á að á uppgangstímanum hefur ríkissjóður verið rekinn með stórfelldum afgangi enda hafa tekjurnar aukist mun meira en útgjöldin. Vöxtur ríkisútgjalda hefur að jafnaði verið hlutfallslega mun minni en hagvöxturinn í þjóðfélaginu og er það auðvitað af hinu góða. Þetta hefur gefið svigrúm til að greiða niður skuldir ríkisins í stórum stíl og búið okkur þannig vel undir þá samdráttartíma, sem nú eru gengnir í garð.

Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því horft, að útgjaldaaukningin á síðustu árum hefur verið mikil. Þessi þróun var ekki tilfinnanleg meðan tekjurnar héldu áfram að aukast frá ári til árs. Við þær aðstæður  fannst mörgum ekki knýjandi þörf á að stíga á hemlana jafnvel þótt alltaf heyrðust önnur sjónarmið og fram kæmu ábendingar um að uppgangurinn myndi ekki vara að eilífu og sá tími kæmi að rifa þyrfti seglin. En auðvitað er þrýstingurinn á aukin ríkisútgjöld alltaf mikill, bæði frá hagsmunahópum og stjórnmálamönnum, og meðan ríkissjóður var rekinn með myndarlegum afgangi gat reynst erfitt að standa gegn þessum kröfum.  

En að þessu sögðu er þó rétt að geta þess að ríkisstjórnir síðustu ára, einkum fjármálaráðherrarnir, gerðu þó margt til að standa í ístaðinu og stemma stigu við auknum útgjöldum, oft undir mikilli og ósanngjarnri gagnrýni frá stjórnarandstöðunni, þrýstihópum og fjölmiðlum, sem kepptust við að benda á alls konar góð mál sem þyrftu hærri fjárframlög. Hversu oft heyrðum við ekki upphrópanir um að nægir peningar væru til og ófært væri að hin og þessi framfaramál sætu á hakanum þegar ríkissjóður væri rekinn með afgangi upp á tugi milljarða?

En hafi verið góð fyrir því að standa gegn auknum ríkisútgjöldum á góðæristímanum ætti hverjum manni að vera ljóst að þörf er slíku aðhaldi nú þegar herðir að. Ríkissjóður er vissulega vel staddur og getur tekið við ágjöfum í formi minnkandi tekna til skamms tíma litið, en í þá stöðu sem slíka verða ekki sótt rök fyrir aukningu útgjalda. Ríkissjóður verður auðvitað að laga sig að breyttum aðstæðum í efnahagslífinu eins og aðrir í þjóðfélaginu, bæði heimili og fyrirtæki. Þetta er sérstaklega mikilvægt að árétta nú á haustdögum þegar verið er að undirbúa fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár. Þar verða að koma fram skýr merki aðhalds og sparnaðar. Þess vegna eru fundarhöld og ábendingar Viðskiptaráðs einkar tímabærar og þörf fyrir okkur stjórnmálamennina að leggja vel við hlustir.