Er hættan of mikil þensla eða of hröð kólnun?

Birgir Ármannsson

Viðskiptablaðið, 25. mars 2008
Eftir Birg Ármannsson
Tilkynning Seðlabankans í gær um hækkun stýrivaxta í 15% vekur að sjálfsögðu misjöfn viðbrögð í samfélaginu. Sumir fagna því að bankinn hafi með skýrum hætti gefið til kynna að hann sé staðfastur í þeirri fyrirætlan að sporna við verðbólgu með þeim aðferðum sem hann ræður yfir. Á hinn bóginn spyrja margir hvort vaxtatækið hafi reynst duga í þeirri baráttu og hvort afleiðingar hárra vaxta við núverandi aðstæður kunni að vera skaðlegri en tímabundið verðbólguskot, sem á þessum tímapunkti megi fremur rekja til niðursveiflu krónunnar en væntinga um þenslu í efnahagslífinu. Um þetta eru hagfræðingar ósammála og þótt enginn geti efast um að Seðlabankinn sé sjálfum sér samkvæmur með ákvörðun sinni þá hafa verið færð sterk rök fyrir því að vaxtahækkun nú sé bitlítið vopn í baráttunni við verðbólguna en hafi um leið önnur áhrif, sem geti haft skaðlegar afleiðingar fyrir þróun efnahagsmála á næstu misserum.
Hvað sem því líður er ljóst að hér er um að ræða viðbrögð Seðlabankans við sveiflum undanfarinna vikna og mánaða. Sama má segja um þær aðgerðir hans að liðka fyrir um aðgang íslensku bankanna að lánsfé, sem flestir fagna og telja eðlileg viðbrögð við þeim aðstæðum sem nú eru uppi á alþjóðlegum fjármálamörkuðum.

Til lengri tíma þarf hins vegar að líta til þess hvernig unnt er að stuðla að áframhaldandi hagvexti hér á landi, hvaða aðgerðir eru best til þess fallnar að örva efnahagslífið og búa þannig í haginn fyrir meiri verðmætasköpun, betri afkomu atvinnulífsins og kaupmáttaraukningu almennings. Þetta mikilvæga markmið verður að hafa í huga um leið og er tekist er á við skammtímasveiflur á mörkuðum og má ekki gleymast þegar teknar eru ákvarðanir um viðbrögð við slíkum hræringum. Rétt er að minna á þetta einmitt nú, því að hávaxtastefna Seðlabankans getur haft afar þungbærar afleiðingar í för með sér fyrir atvinnulífið, einmitt á tímabili þar sem fremur er ástæða til að hafa áhyggjur af of litlum vexti en of mikilli þenslu. Allir gera sér grein fyrir því að bankinn var knúinn til að halda stýrivöxtum háum á þeim tíma þegar öll hjól efnahagslífsins snerust af miklum hraða og hætt var við ofþenslu í hagkerfinu. Vaxtahækkanir undanfarinna ára eru auðvitað skiljanlegar í því samhengi.

Á hinn bóginn er eðlilegt að spurt sé einmitt nú hvort líklegt sé að sömu forsendur verði til staðar á næstu misserum. Ég leyfi mér að efast um það. Þvert á móti tel ég að helsta áhyggjuefni okkar á næstunni verði að kólnunin í hagkerfinu verði of hröð, að of lítið verði um fjárfestingar og framkvæmdir á næstunni, að fyrirtækin verði um of að herða mittisólina og afleiðingar þess verði stöðnun eða jafnvel samdráttur í efnahagslífinu. Ástæða er til að ætla að afleiðingar slíks komi fljótt fram, í versta falli bæði í atvinnustigi og kaupmætti. Spyrja má hvort vaxtastefna Seðlabankans hjálpi til við þessar aðstæður eða ýti fremur undir hina neikvæðu þróun. Að minnsta kosti er full ástæða til að hafa áhyggjur af afleiðingum hins háa vaxtastigs ef ekki verður þar breyting á næstu mánuðina.

En ef aftur er vikið að þeirri spurningu, hvernig stuðla megi að auknum hagvexti hér á landi til lengri tíma litið, þá eru fleiri þættir sem þarf að huga að. Langtímamarkmiðin í því samhengi snúast auðvitað annars vegar um að jafna sveiflur og stuðla að stöðugleika, samhliða því að halda áfram að skapa atvinnulífinu kjörskilyrði í samanburði við það sem þekkist í löndunum í kringum okkur. Ljóst er að halda þarf aftur af aukningu ríkisútgjalda, sem hefur verið umtalsverð á undanförnum árum. Vissulega hefur aukningin lengst af verið hlutfallslega minni en hagvöxturinn í landinu, en engu að síður hefur verið um verulega raunaukningu að ræða. Um leið er áríðandi að hugað verði að enn frekari skattalækkunum, ekki síst á atvinnulífið. Útspil ríkisstjórnarinnar um lækkun tekjuskatts fyrirtækja í 15% var afar mikilvægt skref í því sambandi en nauðsynlegt er að umræða fari fram um það hvort ekki séu forsendur fyrir því að fara með skatthlutfallið enn neðar.

Skattarnir eru mikilvægir þegar hugað er að starfsumhverfi atvinnulífsins en fleira skiptir máli. Þannig verður líka að gæta þess að regluverk hins opinbera þrengi ekki um of að atvinnulífinu. Reglubyrði hér á landi hefur með ýmsum hætti verið léttari hér á landi en víðast hvar í löndunum í kringum okkur og í því felst ákveðið samkeppnisforskot. Þeirri stöðu þurfum við að halda og í því sambandi er bæði mikilvægt að einfalda regluverk þar sem það er mögulegt og um leið að standa gegn frekari aukningu.

Loks er rétt að minna á, að verulegu máli skiptir fyrir framtíð efnahagsmála hér á landi að áfram verði unnið að því að nýta með hagkvæmum og skynsamlegum hætti þær auðlindir sem náttúra landsins býr yfir. Þar eru, eins og kunnugt er, ýmis spennandi verkefni á teikniborðinu og mikilvægt að stjórnvöld greiði fyrir þeim fremur en að standa gegn slíkri uppbyggingu.

Höfundur er þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.