Ummæli stjórnmálamanna og umboðslaust fólk?

Birgir Ármannsson

AMX, 28. febrúar 2009
eftir Birgi Ármannsson
Í stjórnmálaumræðunni hér á landi fennir oft hratt yfir ummæli manna og afstöðu til ýmissa mála. Virðist þá engu skipta þótt þar sé um að ræða síendurtekin stóryrði, glannalegar fullyrðingar eða eitilharða afstöðu í miklum átakamálum. Þetta virðist að minnsta kosti eiga við þegar í hlut eiga tilteknir stjórnmálamenn eða tiltekin stjórnmálaöfl. Forystumenn ríkisstjórnarflokkanna virðast til dæmis sleppa létt frá fjölmiðlaumfjöllun í þessum efnum, á meðan fréttatímar og umræðuþættir eru fullir af vangaveltum um gömul ummæli einstakra fyrrverandi ráðherra Sjálfstæðisflokksins, bankastjóra Seðlabankans og annarra, sem ekki njóta sérstakrar velvildar stórs hluta fjölmiðlastéttarinnar.
Augljósasta dæmið um þetta er málflutningur Steingríms J. Sigfússonar um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og samstarf hans við Íslendinga. Ég hef áður á þessum vettvangi rifjað upp ótal ummæli Steingríms frá allra síðustu mánuðum um sjóðinn og samstarfsáætlun íslenskra stjórnvalda við hann. Enginn þurfti að velkjast í vafa um að þar fór maður sem hafði ímigust á sjóðnum og var gallharður í andstöðu við aðkomu hans að íslensku efnahagslifi. Hann marglýsti því yfir að það væri forgangsmál af hálfu Vinstri grænna að komast út úr þessu samstarfi. Þá var hann í stjórnarandstöðu.

Síðan settist Steingrímur í ríkisstjórn sem fjármálaráðherra og varð við það einn helsti tengiliður okkar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Sú ríkisstjórn hefur þá helstu stefnu í efnhagsmálum að framfylgja sameiginlegri áætlun sjóðsins og fyrri ríkisstjórnar. Þessa dagana tekur hann þátt í ítarlegum viðræðum við eftirlitsnefnd sjóðsins og ber ekki á öðru en þar fari allt fram í mestu vinsemd. Aðeins einu sinni hefur hann verið spurður af fréttamanni hvort athafnir hans nú séu í samræmi við fyrri yfirlýsingar. Þá komst hann upp með að svara á þá leið, að svona væri nú bara staðan.

Umboð þingmanna eða umboðsleysi
Það finnst heldur ekki sá fjölmiðill, sem rifjar upp þá merkilegu umræðu sem átti sér stað hér á landi fyrir fáeinum vikum um umboðsleysi þess fólks, sem nú situr á Alþingi. Allt frá haustdögum og fram í janúar voru fjölmiðlar fullir af yfirlýsingum álitsgjafa, sjálfskipaðra radda fólksins og þjóðarinnar og síðast en ekki síst stjórnmálamanna sjálfra, sem töldu að við bankahrunið í haust hefði það þing, sem kjörið var í kosningunum vorið 2007, misst umboð sitt. Hið mikla áfall gerði það að verkum að óhjákvæmilegt væri að boða til kosninga - auðvitað sem allra allra fyrst - svo við tækju nýir þingmenn með raunverulegt umboð þjóðarinnar til að takast á við löggjafarstörf og stjórn landsins.

Það þarf ekki að leita lengi í þingræðum eða fjölmiðlaviðtölum frá síðustu mánuðum til að finna ummæli af þessu tagi. Margnefndur Steingrímur J. Sigfússon fór þar auðvitað fremstur í flokki. Skammt á eftir komu svo ýmsir þáverandi ráðherrar og þingmenn Samfylkingarinnar. Nægir að nefna Björgvin G. Sigurðsson, Þórunni Sveinbjarnardóttur, Katrínu Júlíusdóttur, Steinunni Valdísi Óskarsdóttur og Ellert B. Schram. Öll lýstu þau yfir því að bankahrunið og afleiðingar þess hefðu gert þingmenn umboðslausa og því væri nauðsynlegt að kjósa strax. Þau voru ekki ein um það.

Eftir að ný ríkisstjórn var mynduð í janúar var því lýst yfir að boðað yrði til alþingiskosninga 25. apríl. Það var gert í þeim yfirlýsta tilgangi að tryggja að þingmenn hefðu umboð þjóðarinnar til starfa sinna. Fram að þeim tíma myndi ríkisstjórnin einbeita sér að brýnum aðgerðum til að bregðast við bráðavanda atvinnulífsins og heimilanna. Í sjálfu sér var ekkert út á það markmið að setja, enda öllum ljóst að þannig hlaut forgangsröðin að vera. Á hinn bóginn slæddust með í verkefnaskrána ýmis stefnumál, sem með engu móti er hægt að tengja við aðgerðir til að mæta bráðavandanum. Þar á meðal eru mál sem varða stjórnarskrárbreytingar, stjórnlagaþing og breytingar á kosningalögum.

Ef marka má fréttir eru nokkur frumvörp af þessu tagi á leið inn í þingið á næstu dögum. Öllum er ljóst að umfjöllun þeirra á þingi hlýtur að taka talsverðan tíma enda um veigamiklar breytingar að ræða. Breytingar á stjórnskipun landsins og kosningalögum – leikreglum lýðræðisins – hljóta alltaf að byggjast á vönduðum og málefnalegum vinnubrögðum, eða það skyldi maður ætla. Á það ber líka að líta, að þar sem tillögur ríkisstjórnarinnar eru ákveðnar við ríkisstjórnarborðið og byggja á vinnu lítils hóps ráðgjafa, án þess samráðs flokkanna á Alþingi sem jafnan hefur verið grunnur slíkra breytinga á síðustu árum og áratugum, hlýtur þingið að þurfa að taka sér lengri tíma í meðferð málanna. Það er óhjákvæmilegt. Annars væri þingið að vanrækja þá grundvallarskyldu sína að vanda vel til verka í sambandi við stjórnskipun landsins. Og óhjákvæmilegt er, komi þessi mál til meðferðar þingsins, að minni tími verði til að takast á við önnur mál, svo sem efnahagsmál, atvinnumál og húsnæðismál, sem eru þó þau mál sem heitast brenna á fólkinu í landinu.

Það hlýtur líka að vekja menn verulega til umhugsunar, að sama fólkið og taldi fyrir fáum vikum eða mánuðum að núverandi þingmenn væru umboðslausir, skuli nú telja sig þess umkomið að keyra gegnum þingið margvíslegar breytingar á stjórnskipun landsins og kosningalögum. Hvert sækja þessir ráðherrar og þingmenn umboð sitt til þeirra verka? Voru þeir ekki fyrir löngu búnir að úrskurða sjálfa sig og samstarfsmenn sína umboðslausa? Telja þeir að síðustu kosningar hafi snúist um þær fjölmörgu stjórnarskrárbreytingar sem boðaðar eru? Voru þessir þingmenn eða flokkar þeirra að tala um stjórnlagaþing eða persónukjör fyrir síðustu kosningar? Ekki minnist ég þess og engan þekki ég sem minnist þess. Væri ekki eðlilegra að þeir sem vilja berjast fyrir breytingum af þessu tagi setji þær á oddinn í kosningabaráttunni í vor og fái raunverulegt umboð til að koma þeim í framkvæmd? Og síðast en ekki síst: Hvernig geta breytingar af þessu tagi talist viðbrögð við bráðavanda fyrirtækja og heimila, sem allir eru sammála um að hljóta að vera forgangsmál þingsins fram til kosninga?

Þessum spurningum hljóta forystumenn ríkisstjórnarflokkanna að svara áður en þeir gera tilraun til að þrýsta þessum málum í gegnum þingið.