Prinsippmaðurinn Steingrímur J. og forgangsatriði Vinstri grænna

Birgir Ármannsson

AMX, 28. janúar 2009
eftir Birgi Ármannsson
Til eru margir hillumetrar af gagnrýni þingmanna Vinstri grænna á Alþjóðagjaldeyrissjóðinn á undanförnum árum. Hann hefur löngum verið holdgervingur hins illa í alþjóðahagkerfinu að þeirra mati, boðberi skefjalausrar frjálshyggju og markaðsbúskapar og virðist - þegar málflutningur þeirra er skoðaður - helst hafa það að markmiði að knésetja þau ríki, einkum í þriðja heiminum, sem illa standa fjárhagslega.

Í ljósi þessa kom ekki á óvart að Vinstri grænir skuli hafa brugðist hart við þegar fráfarandi ríkisstjórn leitaði til sjóðsins nú í haust. Þingmenn flokksins - ekki síst formaðurinn, Steingrímur J. Sigfússon – töldu að með samkomulaginu við sjóðinn væri ríkisstjórnin að skuldsetja þjóðina meira en hún gæti staðið undir og um leið væri hún að framselja allt vald í peningamálum, ríkisfjármálum og skyldum málaflokkum til sjóðsins.
Þingræða 20. nóvember sl.
Þessa afstöðu má sjá í ótal þingræðum og öðrum þingskjölum. Í ræðu þann 20. nóvember sl. sagði Steingrímur um samninginn við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn: „Skilmálarnir sem hér eru á ferðinni eru mjög alvarlegir. Eitt er lántakan sjálf og greiðslubyrðin af henni en annað eru skilmálarnir, annað er „prógrammið“ sem við erum að fara inn í.“ Svo bætti hann við að „prógrammið“ gengi út á að passa upp á peningana en fólkið og atvinnulífið í landinu mætti mæta afgangi. Að þessu sögðu taldi Steingrímur upp fjölmörg atriði, sem að hans mati fólu í sér að sjóðurinn réði ferðinni en ekki íslensk stjórnvöld.

Um framhaldið í samskiptum við sjóðinn sagði Steingrímur í sömu ræðu: „Hvað þýða ársfjórðungslegar komur sendinefnda Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hingað, tengdar við ársfjórðungsleg þök, sem sett eru inn í áætlunina? Jú, er það ekki þannig að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kemur og hefur eftirlit með því að þessi ársfjórðungslegu þök séu virt? Hann ræður, það skyldi nú ekki vera?

Þessi ummæli eru sérstaklega athyglisverð í ljósi þess að Steingrímur hefur nú síðustu daga sagt í fjölmiðlum, að hann muni nú ræða um endurskoðun samkomulagsins við þessar sendinefndir sjóðsins. Bíðum nú við. Taldi hann ekki að þetta væru bara eftirlitsnefndir? Hélt hann því ekki fram að sjóðurinn réði ferðinni? Hvort hafði hann rétt fyrir sér nú eða þá?

Nefndarálit 5. desember sl.
Steingrímur sparaði heldur ekki stóru orðin í nefndaráliti sínu vegna afgreiðslu utanríkismálanefndar á tillögu ríkisstjórnarinnar um fjárhagslega fyrirgreiðslu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Þar endurtók hann reiðilestur sinn um sjóðinn og samkomulagið og sparaði ekki stóru orðin frekar en vanalega. Í kaflanum „Óboðlegir skilmálar“ segir meðal annars: „Lántakan sjálf og greiðslubyrðin af henni fyrir þjóðina alla verður sem fyrr segir þungur baggi að bera fyrir ungar axlir upprennandi kynslóða og landsmenn alla. En lánið sjálft og byrðarnar sem af því leiða eru bara hluti vandans. Skilmálarnir sem hengdir eru í lánið eru jafnvel enn verri og meira eyðileggjandi fyrir íslenskt velferðarsamfélag til framtíðar. Það hefur margsannað sig víða erlendis að skilmálar sem þeir sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn boðar nú á Íslandi hafa dýpkað fjármálakreppur og gert þær verri í stað þess að leysa úr þeim.“

Hann fjallar nokkuð um þessa skilmála sem hann telur „varhugaverða“ og bætir við: „Með samkomulagi þessu er skrifað undir þá staðreynd að það sé í raun Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sem stjórni efnahagsáherslum Íslendinga á komandi árum.“ Seinna talar hann um „ógnarskilmála“ sem sjóðurinn setji fram og lýsir því yfir að hann og flokkur hans telji „allar forsendur skorta fyrir því að undirgangast skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og heimila ríkisstjórn að ganga til frekara samstarfs og þátttöku í þvingunarprógrammi sjóðsins.“

Þingræða 5. desember sl.
Öll þessi sömu atriði koma fyrir í þingræðu sem Steingrímur flutti við 2. umræðu um þingsályktunartillögu ríkisstjórnarinnar. Þar gagnrýndi hann harðlega bæði lántökuna og skilmálana, auk þess að fara hörðum orðum um sjóðinn sjálfan, meðal annars fyrir frjálshyggju og harða peningahyggju. Hann sagði reyndar að sjóðurinn hefði reynt að fara í ákveðna andlitslyftingu en var ekki í vafa um hið rétta eðli hans. Hann sagði meðal annars: „En hin eiginlega stefna sjóðsins birtist í skilmálum hans í efnahags- og peningapakkanum. Hún er nákvæmlega sama harðlínuniðurskurðarstefnan og sjóðurinn hefur alltaf beitt með skelfilegum afleiðingum fyrir mörg þau lönd sem lent hafa inni í prógrammi hans.“

Hann var heldur ekki í vafa um hvað hann myndi gera ef samkomulagið við sjóðinn yrði að veruleika. Um það sagði hann: „Ég vil láta það koma hér fram að eftir því sem við verðum í aðstöðu til að hafa áhrif á málin, þingmenn Vinstri grænna, verður það forgangsatriði af okkar hálfu á komandi misserum eða árum að reyna að borga Ísland út úr þessu prógrammi aftur. Það skal hafa algeran forgang af okkar hálfu að reyna að standa þannig að málum að við endurheimtum aftur frelsi okkar á þessu sviði eftir því sem aðstæður frekast leyfa.“

Forgangsatriði í stjórnarmyndunarviðræðum?
Í ljósi allra þessara stóru orða myndi maður ætla að það væri forgangsatriði í stjórnarmyndunarviðræðum Vinstri grænna og Samfylkingarinnar að segja upp samkomulaginu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Einhvern veginn finnst manni að Vinstri grænir hefðu í ljósi fyrri afstöðu sinnar átt að leggja höfuðkapp á að losna undan lántöku sem væri „þungur baggi að bera fyrir ungar axlir upprennandi kynslóða og landsmenn alla.“ Hvað þá að losna undan skilmálum sem formaðurinn hafði ýmist kallað „ógnarskilmála“ eða „þvingunarprógramm“. Væri ekki eðlilegt að gera ráð fyrir því að flokkurinn og foringi hans vildu komast undan „harðlínuniðurskurðarstefnu“ sem væri „eyðileggjandi fyrir íslenskt velferðarsamfélag til framtíðar“? Mætti ekki ætla að allt kapp yrði lagt á að „standa þannig að málum að við endurheimtum aftur frelsi okkar á þessu sviði“?

En miðað við fréttaflutning undanfarna daga er ekkert sem bendir til að þetta sé eða hafi verið forgangsatriði af hálfu Vinstri grænna í stjórnarmyndunarviðræðunum. Ekkert hefur komið fram um það að flokkurinn eða formaður hans hafi gert hina minnstu tilraun til að koma þessum áherslum sínum að. Það virðist augljóst að í þessu máli hafa Vinstri grænir gengið fullkomlega að skýrum kröfum Samfylkingarinnar um að haldið yrði fast við prógramm Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þá afstöðu hafa talsmenn Samfylkingarinnar látið koma skýrt fram í fjölmiðlum, án þess að nokkur mótmæli hafi heyrst af hálfu Vinstri grænna.

Sjálfum sér samkvæmur?
Allan þann langa tíma sem Steingrímur J. Sigfússon hefur verið í stjórnarandstöðu hefur það orð farið af honum að hann sé prinsippfastur maður og sjálfum sér samkvæmur. Þessu hafa margir trúað. Nú er að sjá hvort þessi goðsögn lifir áfram að þessum stjórnarmyndunarviðræðum loknum. Það verður fróðlegt að fylgjast með því.

Rétt er að minna á að þessi orð, sem hér að framan var vitnað til, voru ekki sögð einhvern tímann fyrir langa löngu - í gamla daga þegar Steingrímur J. var ungur róttæklingur. Nei, þau komu öll fram nú á haustþingi - síðast nú í desember. En nú virðist það allt gleymt. Engin af upphrópununum og stóryrðunum skiptir máli í dag. Spyrja má: Eru allar hugsjónirnar gleymdar? Skiptir svona miklu máli að verða ráðherra? Hvar er prinsippmaðurinn Steingrímur J. Sigfússon?