Varnaðarorð frá vinstri mönnum – til annarra vinstri manna

Birgir Ármannsson

AMX 19. mars 2009
Eftir Birgi Ármannsson
Minnihlutastjórn Samfylkingar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs leggur nú mikið kapp á að koma tveimur frumvörpum í gegnum þingið. Annað felur í sér viðamiklar stjórnarskrárbreytingar en hitt breytingar á kosningalögum til að þess að auka vægi persónukjörs í alþingiskosningum. Stjórnarflokkarnir njóta í þessum málum liðsinnis fylgiflokka sinna á þingi, Framsóknarflokksins og Frjálslynda flokksins. Þessir flokkar hafa raunar stutt öll þingmál ríkisstjórnarinnar á síðustu vikum og innan þingsins hefur ekki örlað á sjálfstæðum skoðunum af þeirra hálfu, þótt þeir hafi raunar utan þings kynnt hugmyndir og sjónarmið, sem lítinn hljómgrunn hafa fengið hjá stjórnarflokkunum.

Við sjálfstæðismenn höfum tekið þá afstöðu að ekkert tilefni sé til að afgreiða þessi frumvörp á þeim stutta tíma sem er til þingloka. Við höfum gagnrýnt undirbúning og aðdraganda þessara mála, skort á pólitísku samráði og fyrirætlanir um að keyra málin áfram á þingi án þess að tími eða tækifæri gefist til vandaðrar og nauðsynlegrar málsmeðferðar. Við höfum sagt sem svo, að bæði kosningalög og stjórnarskrá séu slíkar grundvallarreglur í lýðræðissamfélagi, að nauðsynlegt sé að leita sem víðtækastrar sáttar um breytingar á þeim. Auk þess sé nauðsynlegt að gefa umræðum um slík mál nægan tíma og forðast beri óðagot og flaustursleg vinnubrögð við afgreiðslu þeirra. Í þessu sambandi höfum við líka lagt þunga áherslu á að við núverandi aðstæður í efnahagsmálum sé miklu brýnna að beina kröftunum að bráðavanda heimila og fyrirtækja og aðgerðir í því sambandi eigi að hafa allan forgang í störfum þingsins.
Þessi afstaða hefur hvað eftir annað verið rangtúlkuð með þeim hætti, að við sjálfstæðismenn viljum ekki gera neinar breytingar á stjórnarskrá eða kosningalögum. Við séum bara að vernda einhverja meinta flokkshagsmuni, sem tengist núgildandi fyrirkomulagi á þessum sviðum. Þeir sem tala með þessum hætti hafa augljóslega ekki hlustað á málflutning okkar í þinginu. Þar hefur ítrekað komið fram að við erum tilbúnir að ræða bæði breytingar á stjórnarskrá og aukið vægi persónukjörs. Við höfum hins vegar mótmælt bæði forgangsröð ríkisstjórnarinnar og vinnubrögðum hennar í þessum málum harðlega og lagt áherslu á að breytingar af þessu tagi verði gerðar af yfirvegun og vandvirkni, en ekki í taugaveiklun og tímahraki á örfáum vikum.

Fylgismenn þeirra breytinga, sem hér er fjallað um, hafa reynt að snúa afgreiðslu þeirra upp í flokkspólitíska rimmu. Ég er þeirrar skoðunar að það sé kolröng nálgun og ekki til þess fallin að finna farsælustu og skynsamlegustu lausnirnar. Þess vegna er rík ástæða til að benda á að til eru þeir vinstri menn sem gjalda varhug við þeim breytingum, sem ríkisstjórnin hyggst ná fram. Ég mun hér birta nokkur nýleg dæmi um slík skrif frá kunnum mönnum af vinstri vængnum. Ég er ekki endilega sammála öllum sjónarmiðum þeirra, en tel samt mikilvægt að vekja athygli á þeim – ekki síst til að undirstrika að efasemdir um áform ríkisstjórninnar þurfa alls ekki að byggjast á flokkspólitískum viðhorfum.

Gunnar Karlsson
Gunnar Karlsson, prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands, er einn þeirra vinstri manna sem að undanförnu hafa varað við fljótfærnislegum breytingum á stjórnskipun Íslands . Gunnar hefur lengi verið í hópi vinstri sinnaðra háskólamanna hér á landi og hefur látið skoðanir sínar í ljós á opinberum vettvangi, auk þess sem rit hans um sagnfræði hafa oft verið gagnrýnd af hægri mönnum fyrir pólitíska slagsíðu. Engin leið er því að tengja hann Sjálfstæðisflokknum eða ásaka hann um að ganga erinda þess flokks eða „íhaldsafla í samfélaginu“, eins og sumir aðrir efasemdamenn um stjórnarskrárbreytingar eru sakaðir um. Hann segir í grein í „Eldhúsdegi“, fylgiriti Fréttablaðsins, í síðasta mánuði:

„Eitt afbrigðið af villigötu leitarinnarað betra lýðræði er krafanum nýja stjórnarskrá. Þar ber mest á kröfu um þrískiptingu ríkisvaldsins, einkum að löggjafarvaldið verði óháðara framkvæmdarvaldinu,ráðherravaldið minna. Allt er þetta reist á furðumiklum misskilningi. Kenningin um að ríkisvaldið eigi að skiptast á þrjá aðila sem séu óháðir hver öðrum er sprottin upp í konungsríkjum þar sem framkvæmdarvaldið var ólýðræðislegt, í höndum konungs og ráðgjafa hans. Þar var það lýðræðiskrafa að löggjafarvaldið yrði sem óháðast þessu arfgenga valdi. (Um þriðja þátt ríkisvaldsins, dómsvaldið, þurfum við ekki að ræða hér. Flestir munu sammála um að það eigi að vera sem óháðast.) Bandaríki Norður-Ameríku urðu til sem lýðveldi meðan konungar voru enn einvaldir í Evrópu. Þau tóku upp kenninguna um skiptingu ríkisvaldsins og fengu þannig tvö (sæmilega) lýðræðisleg stjórnkerfi hlið við hlið, annars vegar forseta með ráðherra sína, hins vegar löggjafarþing. Þetta hefur alltaf verið hálfgert klúður; nú fyrir skemmstu höfum við heyrt í fréttum hvernig Obama forseti hefur þurft að semja við þingið um að koma í gegn tillögum um brýnar úrbætur í efnahagsmálum Bandaríkjanna. Evrópuríki fóru flest aðra leið og tóku upp þingræði að fyrirmynd Breta. Þeir sem áður voru ráðgjafar konunga urðu nú ráðherrar í ríkisstjórnum, í raun valdir af löggjafarþinginu og sífellt háðir því að njóta trausts þess. Þingið getur því haft gersamlega öll völd sem það vill gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það getur rekið ráðherrana og valið sér nýja. Það getur breytt lagafrumvörpum stjórnarinnar eins og því sýnist, einnig fjárlögum sem ráða mestu um framkvæmdir ríkisins. Ef ráðherrarnir ráða er það af því að meirihluti þingsins vill hafa það þannig og kann engin betri ráð. Kenningin um þrískiptingu ríkisvaldsins er því úrelt hjá okkur, og ég sé engar líkur til að það mundi leiða til góðs að taka hana upp.“

Pétur Tyrfingsson
Pétur Tyrfingsson, sálfræðingur og frambjóðandi í nýafstöðnu prófkjöri Samfylkingarinnar, verður seint sakaður um að vera íhaldsmaður eða til hægri í stjórnmálum. Efasemdir hans um fyrirhugað stjórnlagaþing og stjórnarskrárbreytingar verða því seint slegnar út af borðinu með því að hann sé „á móti öllum breytingum“ eða vilji „vernda pólitíska hagsmuni Sjálfstæðisflokksins. Pétur birti mjög athyglisverðar hugleiðingar um þessi mál á bloggi sínu fyrir fáeinum dögum. Þar segir hann:

„Það er ýmislegt sem ég skil ekki. Eitt af því er þetta þref um nýja stjórnarskrá. Ég botna til að mynda ekkert í því að menn séu þegar farnir að ræða stjórnlagaþing, hvernig eigi að kjósa það og hvað það muni kosta - áður en búið er að breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar um hvernig henni megi breyta.

Ef ég skil þetta rétt þá er nauðsynlegt að breyta stjórnarskránni um það hvernig henni verði breytt og gera þar ráð fyrir stjórnlagaþingi sem ætlað er að semja og samþykkja nýja stjórnarskrá… sem verður svo borin undir þjóðina. Þessa samkundu ætla menn að láta sitja í eitt, eitt og hálft eða jafnvel tvö ár. Á launum uppá sexhundruð og eitthvað þúsund með ráðgjafaþjónustu og öllu tilheyrandi.

Ég verð nú að viðurkenna að ég kem ekki alveg auga á skynsemina í þessu. Í fyrsta lagi botna ég ekkert í því hvers vegna þetta þarf að vera svona dýrt. Í öðru lagi hefur mér ekki verið sýnt framá að stjórnlagaþingið sem fólk er að leggja til verði á einhvern hátt lýðræðislegri stofnun en Alþingi sjálft. Það þarf að kjósa á þetta þing og enginn þarf að segja mér að allt umstang í kringum framboð og kosningar til þess krefjist ekki kosninga- og smölunarvéla. Kemur þetta þá nákvæmlega í sama stað niður og væri Alþingi að afgreiða málið. Í þriðja lagi vil ég fá að vita hvað er svona knýjandi. Er það eitthvað annað en ákvæðið um þjóðareign á náttúruauðlindum, málskotsréttur forsetans og ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur? Er það eitthvað fleira sem hefur alvarlega reynt á síðustu árin? Það þarf ekki heilt stjórnlagaþing til að breyta þessu.

Þá koma menn sjálfsagt og segja að ég sé aulabárður að gera mér ekki grein fyrir að endurskoða þurfi stjórnarskrána frá a til ö. Gott og vel. Ef svo er þá standa menn frammi fyrir heildarendurskoðun. Það held ég að sé stærra mál en svo að það verði leyst í fyrstu atrennu. Ég spyr nú bara í sakleysi mínu: Telja menn sig virkilega hafa rætt sjálfa hugmyndina um stjórnlagaþing í þaula? Telja menn að hægt verði á þessu augnabliki að skapa sátt um þá stofnun og þar með virðingu fyrir henni? Afsakið en ég leyfi mér að efast stórlega. Ég hef ekki séð neina skynsamlega tillögu um hvernig beri að standa að slíku þingi.“

Úlfar Þormóðsson
Úlfar Þormóðsson rithöfundur er ekki frekar en þeir Gunnar og Pétur þekktur af hægri sinnuðum skoðunum. Hann hefur lengi verið virkur í ýmsum hreyfingum til vinstri, lengst af í Alþýðubandalaginu sáluga. Ekki er því hægt að afgreiða varnaðarorð hans vegna áforma ríkisstjórnarflokkanna um persónukjör sem „flokkspólitískan áróður“ eða „hagsmunagæslu sjálfstæðismanna“. Hann segir í nýlegri Morgunblaðsgrein:

„Þjóðin hefur gert margar kröfur til stjórnmálamanna í vetur. Þeir hafa orðið við þeim sem mestu skiptir. Enn er þó heimtað. Sumt af því sem nú er hrópað um er réttmætt en þær breytingar sem hæst er kallað eftir eru vanhugsaðar.

Kosningalögin eru gölluð á margan hátt. Það væri æskilegt að breyta þeim. Þó ekki nema að vel athuguðu máli. Hugmyndir um persónukjör sem nú hafa verið kynntar eru líkari upphrópunum götunnar en tillögum; þær eru afkvæmi vinsældastjórnmála og settar fram til að þóknast háværum röddum sem vita ekki hvað þær tala.

Meðal mála sem ríkisstjórnin hefur lagt fram á alþingi eru tillögur um stjórnlagaþing. Þar setjast væntanlega ekki stjórnmálamenn úr fremstu víglínu. Þess vegna væri skynsamlegt að þar yrði fjallað um breytingar á kosningalögum og hugmyndum komið áfram til alþingis sem síðustu áratugi hefur nánast verið vanhæft til þess að semja slík lög.

Þær tillögur sem alþingi og ríkisstjórn hafa kynnt um breytingar á kosningalögum eru fálmkenndar og lítt grundaðar. Þær eru gripnar úr lausu lofti og hugarheimi manns sem undangengna tvo til þrjá áratugi hefur samið kúnstarinnar reglur um úthlutun þingsæta; aðferðir sem fara versnandi eftir því sem honum er oftar borgað fyrir að krukka í þær. Nái þessar nýju hugmyndir fram verða kosningalögin nær skrílræði en lýðræði.

Ég hvet, nei, ég bið þig, þing, að vísa öllum breytingum á kosningalögum til væntanlegs stjórnlagaþings. Ef einhver lagalegur ágalli er á því, taktu þá þessar breytingar af dagskrá nú og til umræðu strax á nýju þingi, ræddu þær í tvö þing eða svo áður en þú samþykkir lög og láttu aðra reikna út áhrifin af breytingunum en þann sem hingað til hefur fitnað af kúnstunum.“

Svo mörg eru þessi orð. Það væri óskandi að vinstri menn innan þings hlustuðu á þessi sjónarmið og hugsuðu sig örlítið um áður en þeir taka endanlega afstöðu til þess hvort breyta eigi kosningalögum og stjórnarskrá á þeim fáu dögum sem eftir eru af starfstíma Alþingis.